Swędząca wysypka, zaczerwienienie, pieczenie skóry, pęcherze albo kichanie po wyjściu na jasne światło mogą szybko nasunąć skojarzenie z „alergią na słońce”. W praktyce to określenie jest potoczne i może obejmować różne zjawiska: fotodermatozy, fotoalergię, reakcję fototoksyczną po lekach lub kosmetykach, a nawet odruch foticznego kichania. Sprawdź, czym różnią się te reakcje, jakie substancje mogą uwrażliwiać skórę na promieniowanie UV i kiedy warto skonsultować objawy z lekarzem lub farmaceutą.
Samo słońce nie jest typowym alergenem, takim jak pyłki, roztocza, składniki pokarmowe czy niektóre leki. Mimo to promieniowanie słoneczne może wywoływać lub nasilać reakcje skórne, zwłaszcza jeśli skóra miała kontakt z substancją fotouczulającą.
Właśnie dlatego potocznie mówi się o „uczuleniu na słońce”, choć medycznie częściej chodzi o nadwrażliwość na światło, fotodermatozę, fotoalergię albo reakcję fototoksyczną.
Fotodermatozy to grupa chorób i reakcji skórnych prowokowanych przez promieniowanie UV lub światło widzialne. Mogą występować samoistnie, mieć związek z chorobami ogólnoustrojowymi albo pojawiać się po kontakcie z czynnikami zewnętrznymi, takimi jak leki, kosmetyki, zioła czy substancje roślinne.
Objawy nadwrażliwości na słońce mogą różnić się w zależności od przyczyny. Najczęściej pojawiają się na odsłoniętych częściach ciała, czyli na twarzy, szyi, dekolcie, ramionach, przedramionach, dłoniach i nogach.
Do możliwych symptomów należą:
Objawy mogą pojawić się szybko, nawet po kilku godzinach od ekspozycji na słońce, albo z opóźnieniem — po 24–72 godzinach.
Czas wystąpienia zmian jest jedną z cech, która pomaga odróżnić reakcję fototoksyczną od fotoalergicznej.
Fotoalergia i fototoksyczność mają wspólny element: do wystąpienia reakcji potrzebne są promieniowanie słoneczne oraz substancja zwiększająca wrażliwość skóry na światło.
Różni je jednak mechanizm, czas pojawienia się objawów i wygląd zmian.
| Cecha | Fotoalergia | Fototoksyczność |
|---|---|---|
| Mechanizm | Reakcja z udziałem układu odpornościowego. | Bezpośrednie uszkodzenie skóry po aktywacji substancji przez światło. |
| Częstość | Rzadsza. | Częstsza niż fotoalergia. |
| Czas wystąpienia | Zwykle po 24–72 godzinach. | Często w ciągu minut lub kilku godzin. |
| Wygląd zmian | Wyprysk, świąd, grudki, pęcherzyki, czasem zmiany poza miejscem ekspozycji. | Reakcja przypominająca silne oparzenie słoneczne: rumień, pieczenie, obrzęk, pęcherze. |
| Kogo dotyczy | Osób uczulonych lub predysponowanych. | Może wystąpić u większej liczby osób po odpowiedniej dawce substancji i promieniowania. |
| Typowe czynniki | Niektóre leki, kosmetyki, substancje zapachowe, filtry UV. | Leki, zioła, olejki eteryczne, rośliny, substancje chemiczne. |
Reakcja fototoksyczna może przypominać nasilone oparzenie słoneczne. Skóra jest czerwona, bolesna, piekąca, może być obrzęknięta i pokryta pęcherzami. Po ustąpieniu zmian mogą pozostać przebarwienia.
Fotoalergia częściej wygląda jak wyprysk kontaktowy. Może powodować silny świąd, grudki, pęcherzyki, sączenie i łuszczenie. Zmiany zwykle zaczynają się w miejscach wystawionych na słońce, ale czasem mogą rozszerzać się także na okolice osłonięte.
Zarówno fotoalergia jak i fototoksyczność występują pod wpływem promieniowania słonecznego i czynnika zewnętrznego, który sprzyja ich powstawaniu.
Fotoalergia to zjawisko nadwrażliwości organizmu, w której bierze udział układ immunologiczny. Substancja uczulająca, czyli tak zwany fotohapten jest aktywowany poprzez promieniowanie ultrafioletowe i następnie w wyniku kaskady reakcji immunologicznych dochodzi do powstania odczynu fotoalergicznego. Reakcja rozpoczyna się zazwyczaj po około 24-48 (rzadko po 6 - 72) godzinach od ekspozycji na substancję uczulającą i słońce.
Fotoalergia nie występuje u każdego i zależy od indywidualnych predyspozycji organizmu i jego wrażliwości na dany czynnik. Można zatem powiedzieć, że przypomina “klasyczną” alergię z tą różnicą, że w tej reakcji pośredniczy słońce. Do związków, które mogą powodować u niektórych osób wyprysk fotoalergiczny należą:
Jak widać leki te pochodzą z naprawdę różnych grup i posiadają zupełnie inne właściwości lecznicze. Jednak lista ta jest zdecydowanie dłuższa i obejmuje nawet kilkaset pozycji! Inne substancje powodujące fotoalergiczne kontaktowe zapalenie skóry to także mieszanki perfum czy... składniki filtrów przeciwsłonecznych!
Reakcje fototoksyczne polegają na powstawaniu skórnych odczynów pod wpływem wolnych rodników wytwarzanych przez określone substancje chemiczne. Jednak ten rodzaj fotodermatozy nie dotyczy tylko osób szczególnie predysponowanych, a większość stykających się z danym “alergenem”.
Jednym z przykładów może być reakcja fototoksyczna powodowana przez barszcz Sosnowskiego. Ze względu na obecność znacznych ilości substancji fotouczulających roślina ta jest groźna nie tylko dla zdrowia i naszej skóry, ale także naszego życia. Skóra w kontakcie z barszczem Sosnowskiego i promieniowaniem UV może ulegać poparzeniom I, II, a nawet III stopnia.
Reakcje fototoksyczne w odróżnieniu od fotoalergii są zatem przewidywalne, a objawy pojawiają się bardzo szybko, zazwyczaj do kilku godzin.
Fotoalergie należą do naprawdę rzadkich zjawisk i są nieprzewidywalne, więc nie można określić u kogo mogą się pojawić i z jakim nasileniem. Do objawów fotoalergii należą zmiany zapalne na skórze w postaci wyprysku. Ich mniejsze nasilenie można zaobserwować w okolicach zacienionych, czyli pod brodą, w głębszych zmarszczkach, oczodołach czy za uszami.
Reakcje fototoksyczne polegają na powstawaniu skórnych odczynów pod wpływem wolnych rodników wytwarzanych przez określone substancje chemiczne. Jednak ten rodzaj fotodermatozy nie dotyczy tylko osób szczególnie predysponowanych, a większość stykających się z danym “alergenem”.
Jednym z przykładów może być reakcja fototoksyczna powodowana przez barszcz Sosnowskiego. Ze względu na obecność znacznych ilości substancji fotouczulających roślina ta jest groźna nie tylko dla zdrowia i naszej skóry, ale także naszego życia. Skóra w kontakcie z barszczem Sosnowskiego i promieniowaniem UV może ulegać poparzeniom I, II, a nawet III stopnia.
Reakcje fototoksyczne w odróżnieniu od fotoalergii są zatem przewidywalne, a objawy pojawiają się bardzo szybko, zazwyczaj do kilku godzin.
Reakcje fototoksyczne przypominają zazwyczaj oparzenia słoneczne, czyli występuje rumień, pojawia się obrzęk oraz pęcherze. Czasami na skórze mogą pozostać długotrwałe przebarwienia lub zmiany skórne, które przypominają liszaj płaski.
Niektóre leki lub suplementy diety mogą zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV i prowadzić do reakcji fototoksycznych lub fotoalergicznych.
Dotyczy to zarówno leków stosowanych doustnie, jak i preparatów nakładanych na skórę.
Do grup leków i substancji, które mogą mieć potencjał fotouczulający, należą m.in.:
To nie jest pełna lista. Jeśli stosujesz leki przewlekle, rozpoczynasz nową terapię albo planujesz urlop w miejscu o dużym nasłonecznieniu, sprawdź ulotkę produktu leczniczego i zapytaj lekarza lub farmaceutę o ryzyko nadwrażliwości na słońce. Nie odstawiaj samodzielnie leków zaleconych przez lekarza.
Reakcje fototoksyczne mogą wystąpić nie tylko po lekach. Znane są także reakcje po kontakcie skóry z niektórymi roślinami. Przykładem jest barszcz Sosnowskiego, który zawiera substancje fotouczulające. Kontakt z rośliną i ekspozycja na promieniowanie UV mogą prowadzić do ciężkich zmian skórnych przypominających oparzenia.
Ryzyko mogą zwiększać również niektóre zioła i składniki roślinne stosowane doustnie lub na skórę, w tym dziurawiec, a także wybrane olejki eteryczne. Dotyczy to szczególnie sytuacji, gdy skóra jest wystawiana na intensywne słońce, a preparat roślinny ma kontakt z dużą powierzchnią ciała.
Jeśli po ekspozycji na słońce pojawi się wysypka, pieczenie, świąd lub pęcherze, najważniejsze jest przerwanie dalszego działania promieniowania UV.
W pierwszej kolejności:
Przy łagodnym podrażnieniu pomocne może być chłodzenie skóry i ochrona przed kolejną ekspozycją na słońce. Jeśli zmiany są nasilone, bolesne, nawracają albo pojawiły się po leku, konieczna może być diagnostyka i leczenie zalecone przez lekarza.
Podstawą w przypadku fotoalergii i odczynów fototoksycznych jest zidentyfikowanie i skuteczne unikanie czynnika, który wywołał reakcję. Do metod leczenia objawowego można zaliczyć podawanie przez krótki czas (1-2 tygodnie) kortykosterydów miejscowych. W przypadku wystąpienia nadkażenia bakteryjnego może okazać się konieczne podawanie antybiotyków. Profilaktycznie oraz podczas stosowania silnych kortykosterydów podstawą jest codzienne natłuszczanie skóry, które stanowi barierę dla związków drażniących i wspomaga regenerację uszkodzonej skóry.
Oprócz fotodermatoz egzogennych warto również wspomnieć o innej grupie chorób. Są to fotodermatozy idiopatyczne, czyli o nieokreślonej przyczynie występowania. Należą do nich:
Wielopostaciowe osutki świetlne
Wielopostaciowe osutki świetlne mogą mieć charakter grudkowy, pęcherzykowy i rumieniowy, a dotyczą również okolic odsłoniętych, a przez to szczególnie narażonych na działanie słońca. Pojawiają się dosyć szybko, nawet po kilku godzinach od ekspozycji na promieniowanie UV. Zmiany skórne mogą być swędzące.
Pokrzywka słoneczna
Pokrzywka świetlna to jedna z najrzadszych fotodermatoz, często o nieznanej przyczynie występowania. Promieniowanie słoneczne powoduje powstawanie alergenu w skórze, wobec którego organizm zaczyna produkować przeciwciała. W reakcję zaangażowany jest więc układ odpornościowy, a objawy pokrzywki manifestują się powstawaniem bąbli, rumienia i silnego swędzenia. Wygląd skóry przypomina wówczas poparzenie pokrzywą.
Przewlekłe posłoneczne zapalenie skóry
Do przewlekłych posłonecznych zapaleń skóry należą:
Niestety określenie przyczyny występowania powyższych zmian jest często bardzo ciężkie. Actinic reticuloid należy do bardzo skomplikowanych fotodermatoz, a naciekowe zmiany zapalne mogą obejmować nawet całe ciało. Najcięższe przypadki mogą przypominać chłoniaki.
Fotodermatozy obejmują dużą grupę chorób skóry często o nie do końca poznanej przyczynie. Oprócz fotodermatoz egzogennych i idiopatycznych można również wymienić fotodermatozy endogenne takie jak porfiria czy pelagra. Mogą one wynikać z niedoboru niektórych witamin jak w przypadku pelagry. Przyczyną występowania porfirii jest nieprawidłowy rozpad hemu i gromadzenie związków pośrednich, co skutkuje następnie występowaniem reakcji fototoksycznych, ale także szeregu innych objawów.
Kichanie pod wpływem słońca nie ma tak naprawdę nic wspólnego ani z alergią, ani tym bardziej z fotodermatozami. Odruch ten wywołany światłem doczekał się jednak własnej nazwy – syndrom ACHOO. Przyczyny tego zjawiska nie są do końca poznane, ale podejrzewa się nadmierną wrażliwość kory wzrokowej na światło i błędny odbiór impulsu wzrokowego jako pochodzącego ze śluzówki nosa. Oszukany organizm w wyniku tej pomyłki kicha. Odruch foticznego kichania występuje nie tylko po ekspozycji na słońce, ale także sztuczne światło na przykład jarzeniówki oraz nie ma nic wspólnego z uczuleniem. Notowano przypadki aż 40 kichnięć po ekspozycji na światło!
Skontaktuj się z lekarzem, jeśli zmiany skórne są rozległe, bolesne, pojawiają się pęcherze, obrzęk twarzy, gorączka, objawy infekcji, duszność albo reakcja wystąpiła po zastosowaniu leku. Konsultacja jest też wskazana, jeśli wysypka po słońcu nawraca, nasila się lub pojawia się mimo stosowania ochrony przeciwsłonecznej.
Profilaktyka zależy od przyczyny nadwrażliwości, ale podstawą jest ograniczenie ekspozycji na promieniowanie UV i ochrona skóry.
Warto pamiętać o kilku zasadach:
Jeśli lek ma potencjał fotouczulający, ochrona skóry może być potrzebna przez cały czas terapii, a nie tylko kilka godzin po przyjęciu dawki.
„Uczulenie na słońce” to potoczne określenie wielu różnych reakcji skóry i organizmu. Swędzenie, wysypka, rumień, pieczenie lub pęcherze po słońcu mogą wynikać z fotoalergii, fototoksyczności, fotodermatozy idiopatycznej, choroby ogólnoustrojowej albo kontaktu z lekiem, kosmetykiem, ziołem czy rośliną fotouczulającą.
Najważniejsze jest przerwanie ekspozycji na słońce, ochrona skóry, sprawdzenie stosowanych leków i kosmetyków oraz konsultacja z lekarzem lub farmaceutą, jeśli objawy są nasilone, nawracające albo pojawiły się po leku.
Nie w klasycznym rozumieniu. Samo promieniowanie słoneczne nie jest typowym alergenem, ale może wywoływać lub nasilać reakcje skórne, szczególnie przy udziale leków, kosmetyków, ziół lub chorób skóry.
Nie. Kichanie po nagłej ekspozycji na jasne światło to odruch foticznego kichania, znany jako zespół ACHOO. NCBI opisuje go jako niekontrolowane kichanie po ekspozycji na jasne światło, najczęściej intensywne światło słoneczne.
Przerwij ekspozycję na słońce, osłoń skórę, sprawdź ulotki stosowanych leków i skład kosmetyków, unikaj dalszego działania UV, a przy silnych lub nawracających objawach skonsultuj się z lekarzem albo farmaceutą.
Nie zawsze. Potocznie tak nazywa się różne reakcje skóry na promieniowanie UV, w tym fotodermatozy, fotoalergię i reakcje fototoksyczne.
Najczęściej przypomina silne oparzenie słoneczne: pojawia się rumień, pieczenie, obrzęk, a czasem pęcherze i przebarwienia.
Do takich leków należą m.in. wybrane antybiotyki, retinoidy, leki moczopędne, niektóre NLPZ, leki przeciwgrzybicze, przeciwdepresyjne, hormonalne oraz zioła, np. dziurawiec.
Tak, szczególnie miejscowe preparaty z ketoprofenem są znane z ryzyka fotoalergii. Skórę w miejscu aplikacji należy chronić przed słońcem również po zakończeniu stosowania, zgodnie z ulotką lub zaleceniem farmaceuty/lekarza.
Gdy zmiany są silne, bolesne, rozległe, pojawiają się pęcherze, gorączka, obrzęk twarzy, objawy infekcji lub reakcja wystąpiła po zastosowaniu leku.
Chmielewski, J., Czarny-Działak, M., Dziechciaż, M., Uściński, P., Bąk-Badowska, J., Florek-Łuszczki, M., Szpringer, M., Sosnowsky’s hogweed (Heracleum sosnowskyi) – a plant endangering human health, Med Srod., 2017.
Śpiewak, R., Wyprysk fotoalergiczny i fototoksyczny, Alergoprofil, 2009.
Śpiewak R., Fotodermatozy, czyli choroby skóry prowokowane przez światło, Kosmetyka Profesjonalna, 2009.
