Alergia na pszczoły. Jakie właściwości i zastosowanie ma jad pszczeli? Sprawdź!

Alergia na pszczoły. Jakie właściwości i zastosowanie ma jad pszczeli? Sprawdź!

Jad pszczeli jest kojarzony przede wszystkim z bólem i obrzękiem skóry po użądleniu przez owada. Jest to też niebezpieczna toksyna, która stwarza zagrożenie wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego u osób obciążonych alergią. Jad pszczeli stanowi przedmiot badań wielu ośrodków naukowych, ale jego skład i zastosowanie może nadal zaskakiwać. Czy jad pszczeli jest niebezpieczny dla zdrowia i życia człowieka? Jaki jest jego skład? Czy może być pomocny w dbaniu o urodę? Przeczytaj najważniejsze informacje o jadzie pszczelim i dowiedz się jakie jest jego praktyczne zastosowanie.

Czym jest jad pszczeli?

Jad pszczeli, zwany apitoksyną, jest produkowany i wydzielany przez pszczołę miodną (Apis mellifera) w celu obrony przed drapieżnikami. Ma postać gęstej, lepkiej, przezroczystej cieczy o kwaśnym odczynie.

W czasie żądlenia wstrzykiwane jest około 10 mikrogramów czystej trucizny, która wytwarzana jest przez gruczoł znajdujący się na odwłoku owada, natomiast jej wydzielanie możliwe jest poprzez funkcjonowanie aparatu żądłowego.

Jaki jest skład jadu pszczelego?

Oszacowano, że najwięcej jadu produkują pszczoły w czasie zbioru miodu, jednak należy podkreślić, że skład trucizny charakteryzuje się dużą zmiennością i dynamiką.

Jest on zależny między innymi od:

  • gatunku pszczoły,
  • dojrzałości owada,
  • szerokości geograficznej,
  • pory roku,
  • czynników środowiska (np. warunków atmosferycznych).

W skład jadu pszczelego wchodzi:

  • woda (blisko 90%),
  • substancje lotne:
    • octan izoamylowy,
    • propionian izoamylowy,
    • maślan izoamylowy.
  • pozostałe składniki (tzw. substancje suche):
    • ponad 100 różnych peptydów i białek (np. melityna, sekapina, peptyd MCD, adolapina, apamina, prokamina, hialuronidaza, fosfolipaza A2, fosfataza kwaśna),
    • histamina,
    • katecholoaminy (dopamina, noradrenalina),
    • inhibitory proteaz,
    • aminokwasy (arginina, lizyna, histydyna, metionina, kwas glutaminowy),
    • kwasy tłuszczowe (behenowy, oleinowy, stearynowy, linolenowy, palmitynowy),
    • cukry,
    • składniki mineralne.

Produkty na alergię

Dlaczego jad pszczół jest niebezpieczny?

Jad pszczół zawiera szereg substancji o charakterze silnych alergenów, do których zaliczamy przede wszystkim melitynę, fosfolipazę A2 oraz hialuronidazę.

W wielu przypadkach użądlenie przez pszczołę skutkuje niegroźną reakcją organizmu związaną z odczuwaniem bólu i niewielkim obrzękiem na skórze. Z drugiej strony istnieje grupa osób, u których zwykłe ukłucie przez owada może stać się przyczyną groźnej reakcji zapalnej oraz wstrząsu anafilaktycznego.

Wstrząs anafilaktyczny wywołany przez składniki jadu pszczelego stanowi bezpośrednie zagrożenie zdrowia i życia pacjenta. Do manifestacji objawów może dojść na poziomie wielu układów, w tym pokarmowego, oddechowego, krążeniowego oraz nerwowego.

UWAGA: W przypadku pojawienia się nasilonych i niepokojących objawów po użądleniu przez pszczołę, należy niezwłocznie zgłosić się do lekarza, który zaleci dalsze postępowanie.

Jakie składniki biologicznie aktywne zawarte są w jadzie pszczelim?

Jad pszczeli stanowi mieszaninę związków biologicznie aktywnych, których działanie oparte jest między innymi na:

  • indukcji stanu zapalnego,
  • immunostymulacji,
  • wyzwalaniu reakcji alergicznej.

Warto podkreślić, że mimo licznych badań i globalnego zainteresowania jadem pszczelim, prawdopodobnie nadal nie poznano jego pełnego składu, a funkcje biologiczne poszczególnych składników są wciąż przedmiotem intensywnych analiz laboratoryjnych.

  • Melityna
    Głównym składnikiem biologicznie czynnym w jadzie pszczelim jest melityna, która w ujęciu chemicznym jest polipeptydem zbudowanym z 26 aminokwasów. Funkcją biologiczną melityny jest tworzenie specjalnych porów w błonach komórkowych, stanowiących miejsce wnikania trujących składników apitoksyny. Melityna dodatkowo powoduje ból po ukłuciu, wyzwala stan zapalny i obniża krzepliwość krwi. Działanie melityny jest zależne od dawki - duże stężenie tej substancji powoduje zaburzenia pracy serca, podwyższone ciśnienie oraz nieprawidłowe działanie ośrodkowego układu nerwowego. Z drugiej strony wykazano, że w niskich dawkach melityna stanowi czynnik przeciwzapalny i przeciwbakteryjny oraz ma właściwości antyoksydacyjne.
  • ApaminaKolejny toksyczny peptyd zawarty w jadzie pszczelim to apamina, która składa się z zaledwie 18 reszt aminokwasowych. Jej ważną właściwością jest możliwość przenikania przez barierę krew-mózg, przez co wpływa modulująco na ośrodkowy układ nerwowy i reguluje wydzielanie noradrenaliny, dopaminy i serotoniny. Zaskakującym działaniem apaminy jest jej prawdopodobny korzystny wpływ na pamięć i zdolność uczenia się.
  • Adolapina
    Ważnym elementem jadu pszczelego jest też składająca się z ponad stu reszt aminokwasowych adolapina, która pełni rolę inhibitora cyklooksygenazy 2 i lipooksygenazy, wykazując tym samym funkcję przeciwzapalną. Podobne znaczenie ma peptyd MCD (ang. mast cell degranulating peptide), który poza działaniem przeciwzapalnym, posiada także właściwości przeciwalergiczne.
  • Enzymy jadu pszczelego

    W jadzie pszczelim zawarte są białka o funkcji enzymatycznej, do których należy między innymi fosfolipaza A2. Ma ona silne właściwości immunogenne i alergenne, a wraz z melityną tworzy hemolityczne kompleksy toksyczne. Alergenne właściwości ma także hialuronidaza, która powoduje rozpad polisacharydów i kwasu hialuronowego, przyczyniając się tym samym do powstania reakcji zapalnej oraz uruchomienia procesów proangiogennych. Nadwrażliwość na jad pszczeli związana jest ponadto z takimi składnikami jak α-glukozydaza czy kwaśna fosfataza, jednak lista uczulających substancji apitoksyny jest wciąż otwarta i stanowi obszar badawczy wielu ośrodków naukowych.

Czy jad pszczeli może korzystnie wpływać na zdrowie człowieka?

Z biegiem lat okazało się, że toksyczny jad pszczeli może mieć także nieco inne oblicze. Działanie poszczególnych składników apitoksyny jest z reguły zależne od dawki i w niektórych przypadkach może wywierać korzystny wpływ na zdrowie człowieka.

Zjawisko to zostało wykorzystane w tzw. apiterapii, która oparta jest na uzdrawiającym działaniu produktów pszczelarskich.

W apiterapii możliwe jest zastosowanie całego jadu pszczelego lub jego poszczególnych elementów, z których najchętniej wykorzystywana jest melityna. Może ona stanowić syntetyczny odpowiednik formy naturalnej lub być pozyskiwana poprzez izolację z apitoksyny.

Obecnie dostępne są na rynku maści i balsamy zawierające melitynę, które po konsultacji lekarskiej mogą być stosowane w przypadku:

  • reumatoidalnego zapalenia stawów,
  • zapaleniu ścięgien,
  • stwardnienia rozsianego.

Zastosowanie w apiterapii znalazła też apamina, która jest testowana w kierunku leczenia miażdżycy i zapalenia trzustki oraz w profilaktyce chorób neurodegradacyjnych.

Obecnie znane są już dowody na korzystne działanie jadu pszczelego w terapii związanej z:

  • łysieniem,
  • trądzikiem,
  • łuszczycą,
  • atopowym zapaleniem skóry (AZS),
  • gojeniem ran i odmrożeń,
  • redukcją zmarszczek,
  • naprawą fotouszkodzeń skóry,
  • leczeniem przebarwień.

Jad pszczeli a dbanie o urodę

Składniki apitoksyny mają potencjalne zastosowanie nie tylko w medycynie, ale też w kosmetologii. Jad pszczeli znajdziemy w serum, maściach, kremach, maseczkach do twarzy, a nawet w błyszczykach do ust. Preparaty te pomagają odzyskać odpowiednią jędrność i elastyczność skóry, między innymi poprzez stymulację syntezy kolagenu i elastyny. Zawarty w nich jad pszczeli wygładza skórę, rozjaśnia ją oraz pomaga zredukować zmarszczki. 

Czy stosowanie preparatów z jadem pszczelim jest bezpieczne?

W stosowaniu preparatów z jadem pszczelim należy zachować odpowiednią ostrożność, a w razie wątpliwości, decyzję skonsultować z lekarzem.

Kurację należy rozpocząć poprzez wykonanie testu skórnego, który polega na naniesieniu niewielkiej ilości produktu na przedramię. Sugerowany czas obserwacji różni się w zależności od producenta i wynosi od 15 minut aż do 24 godzin. Niezależnie od tej informacji, jeśli zauważymy jakiekolwiek nieprawidłowości w postaci zaczerwienienia, swędzenia, czy obrzęku, należy natychmiast obficie przemyć skórę wodą z mydłem. Jeśli objawy nie ustąpią, a dodatkowo pojawi się np. duszność, niezwłocznie skorzystajmy z porady lekarskiej.

Pamiętajmy, że produkty z jadem pszczelim nie mogą być używane przez:

  • osoby z nadwrażliwością na produkty pszczele,
  • kobiety w ciąży,
  • dzieci.

Jad pszczeli, choć dotychczas kojarzony głównie z bólem po użądleniu oraz reakcjami alergicznymi, staje się coraz bardziej docenianym surowcem leczniczym i kosmetycznym. Jego immunostymulujące działanie oraz przeciwzapalny i przeciwbakteryjny charakter dają nadzieję na poprawę stanu zdrowia wielu pacjentów cierpiących na reumatoidalne zapalenie stawów czy atopowe zapalenie skóry. Pamiętajmy, że niezależnie od chęci wypróbowania preparatów z jadem pszczelim, najważniejsze jest bezpieczeństwo ich stosowania.

Bibliografia

  • Łukasiewicz, A. (2021). Zastosowanie jadu pszczelego w kosmetologii. Aesth Cosmetol Med, 10(1):23-31.
  • Matysiak, J., Matysiak, J., Kokot, Z.J. (2008). Właściwości farmakologiczne jadu pszczelego. Nowiny Lekarskie, 77(6), 453-458.
  • Matysiak, J., Kokot, Z. J., & Matysiak, J. (2017). Alergia na jad pszczeli u pszczelarzy. Alergia Astma Immunologia-przegląd kliniczny, 22(1), 5-11.
  • Pałgan, K., & Bartuzi, Z. (2009). Właściwości biologiczne jadu pszczół. Alergia Astma Immunologia, 14(1), 17-19.
Udostępnij
Następna porada Uczulenie na lateks a bezpieczny seks. Sprawdź czym zastąpić lateksową prezerwatywę! Czytaj więcej
Autor Ewa Fiedorowicz
Doktor nauk biologicznych w specjalności biochemia, biolog molekularny, aktywny nauczyciel akademicki i promotorka wielu prac dyplomowych, popularyzatorka nauki. Autorka i współautorka licznych prac naukowych publikowanych w międzynarodowych czasopismach. Przedmiotem jej zainteresowań są zagadnienia z zakresu biochemii medycznej, w tym nadwrażliwości pokarmowej. Pasjonatka wykorzystywania technik immunoenzymatycznych i hodowli komórek in vitro w badaniach naukowych.