Kleszcze. Jakie choroby przenoszą kleszcze? Poznaj objawy i sprawdź jak leczyć choroby odkleszczowe!

Z każdym rokiem diagnozowanych jest coraz więcej przypadków chorób odkleszczowych. Dlaczego kleszcze są tak niebezpieczne? Jakie są rodzaje chorób odkleszczowych i czy możemy im skutecznie zapobiegać? Czy możliwe jest leczenie chorób odkleszczowych? A może istnieją szczepionki ochronne? Nie ryzykuj! Dowiedz się jak najwięcej o chorobach przenoszonych przez kleszcze i chroń swoje zdrowie.

Kleszcze to niewielkie organizmy klasyfikowane do typu stawonogów (Arthropoda), które odżywiają się krwią żywiciela. Należą do podgromady roztoczy (Acari), która z kolei zaliczana jest do gromady pajęczaków (Arachnida). Aktualnie opisano około 900 gatunków kleszczy na całym świecie, przy czym w Europie znanych jest zaledwie 70 z nich.

Według dostępnych danych, w Polsce opisano kilkanaście gatunków kleszczy, wśród których w naszej przyrodzie najbardziej rozpowszechniony jest:

• kleszcz pospolity (Ixodes ricinus);
• oraz kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus).

Obawa przed ugryzieniem przez kleszcza towarzyszy często spacerowiczom i pasjonatom leśnych wędrówek. I nic w tym dziwnego! Kleszcze są wektorami wielu niebezpiecznych patogenów, takich jak wirusy, bakterie czy pierwotniaki. Choroby odkleszczowe stanowią poważny problem społeczno-zdrowotny nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie. Dodatkowo, znane są liczne przypadki wystąpienia reakcji alergicznej po ugryzieniu przez te niewielkie pasożyty.

Mimo wielu lat intensywnych badań, dotychczas nie wynaleziono uniwersalnej szczepionki zapewniającej kompleksową ochronę przed skutkami ugryzienia przez kleszcza, a jedyny dostępny preparat zapewnia odporność jedynie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu (KZM).

Istnieje przekonanie, że na ugryzienie kleszczy najbardziej jesteśmy narażeni podczas leśnych wędrówek. Nic bardziej mylnego! Miejscem naturalnego bytowania kleszczy są także zarośla, trawy, łąki, miejskie parki, a nawet przydomowe ogródki. To właśnie dlatego po każdym spacerze po zielonych terenach powinniśmy dokładnie obejrzeć nasze ciało.

Warto wiedzieć, że aktywność kleszczy jest obserwowana nie tylko w okresie wiosenno-letnim. Pasożyty świetnie czują się w temperaturze wynoszącej nawet niewiele ponad 5°C, więc na ich ugryzienie jesteśmy narażeni przez większą część roku (z reguły od marca do listopada). 

Do najbardziej znanych i najczęściej występujących chorób odkleszczowych zaliczamy:

• Boreliozę (choroba z Lyme), którą wywołują krętki Borrelia burgdorferi. Choroba charakteryzuje się wielonarządowymi objawami, a jej przebieg można podzielić na następujące etapy:
• stadium wczesne ograniczone (borelioza wczesna miejscowa) z objawami grypopodobnymi oraz występowaniem charakterystycznego rumienia wędrującego,
• stadium wczesne rozsiane (borelioza wczesna rozsiana), w którym odnotowywane jest zapalenie stawów, zapalenie układu nerwowego i zapalenie serca,
• stadium późne (borelioza późna) z objawami przewlekłego zanikowego zapalenia skóry kończyn, przewlekłego zapalenia stawów oraz neuroboreliozy.

Oszacowano, że aż 20% kleszczy bytujących w Polsce może być zakażonych patogenami wywołującymi boreliozę.

• Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM), które stanowi chorobę zakaźną ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Jest ona powodowana przez wirusa kleszczowego zapalenia mózgu (TBEV, ang. tick-borne encephalitis virus), który jest obecny w ślinie pasożyta, natomiast do organizmu człowieka dostaje się natychmiast po ugryzieniu. Niestety, jeśli zaatakował nas osobnik zarażony wirusem, to nawet szybkie zauważenie i usunięcie kleszcza jest nieskuteczne w uniknięciu infekcji. Pierwsza faza choroby zazwyczaj charakteryzuje się objawami grypopodobnymi, natomiast u części pacjentów diagnozowane jest także zapalenie opon mózgowych, porażenie splotów barkowych i nerwów czaszkowych oraz zapalenie mózgu. Ciężki przebieg choroby może być zagrożeniem życia pacjenta. Szacowana śmiertelność wynosi 1-2%, szczególnie w populacji osób starszych.

Pamiętajmy jednak, że lista chorób odkleszczowych jest o wiele bardziej obszerna, bowiem te niewielkie pasożyty stanowią wektor dla patogenów powodujących także:

• Babeszjozę (piroplazmoza), której czynnikiem etiologicznym są pierwotniaki z rodzaju Babesia, stanowiące zagrożenie przede wszystkim dla osób z zaburzoną odpornością. U chorych odnotowywana jest niedokrwistość hemolityczna, leukopenia i małopłytkowość, a w badaniach obrazujących można zauważyć powiększoną wątrobę i śledzionę. 
• Riketsjozy, do których zaliczamy między innymi gorączkę Q wywoływaną przez riketsje Coxiella burnetii. Rezerwuarem patogenu są kozy, owce i bydło, ale też kleszcze. Objawy zakażenia przypominają grypę, w przebiegu której może pojawić się zapalenie wątroby lub zapalenie płuc, określane jako nietypowe. Innym przykładem riketsjozy jest gorączka guzkowa, zaliczana do gorączek plamistych. Jest ona efektem zakażenia różnymi podgatunkami Rickettsia conori, które w miejscu ukłucia kleszcza powodują charakterystyczny strup. U chorych obserwowane są nacieki leukocytarne w komórkach śródbłonka naczyń, a te z kolei skutkują zmianami wielonarządowymi i pojawieniem się wybroczyn. Wśród riketsjoz diagnozowana może być także gorączka DEBONEL/TIBOLA, wywoływana przez riketsje z gatunku Rickettsia slovaca lub raoultii.
• Tularemię (dżuma gryzoni), którą wywołują pałeczki z gatunku Francisella tularensis, stanowiące czynnik wysoce zakaźny i inwazyjny. Patogeny przenoszone są przede wszystkim przez gryzonie, lisy, zające i dzikie ptactwo, jednak istnieje wiele udokumentowanych przypadków zakażeń odkleszczowych. Część pacjentów przechodzi chorobę bezobjawowo, jednak zazwyczaj przyjmuje ona ostry przebieg. Obserwowana jest między innymi wysoka gorączka, ból głowy, bóle mięśni, dreszcze, a na skórze pojawiają się owrzodzenia. Następnie tularemia przyjmuje postać wrzodziejąco-węzłową, węzłową, anginową, żołądkowo-jelitową, płucną, oczno-węzłową lub durową.
• Ludzką anaplazmozę granulocytarną (HGA, ang. human granulocytic anaplasmosis), którą wywołują bakterie Anaplasma phagocytophilum, namnażające się w białych krwinkach człowieka. Choroba może mieć przebieg bezobjawowy, ale u niektórych pacjentów obserwowana jest gorączka, ból głowy i bóle mięśniowo-stawowe, kaszel, zapalenie płuc oraz zaburzenia ze strony układu pokarmowego (np. biegunka, nudności).

• Ludzką erlichiozę monocytarna (HME, ang. human monocytic ehrlichiosis), wywołaną przez bakterie Ehrlichia chaffeensis. Choroba daje nieswoiste objawy, określane jako grypopodobne. U pacjentów może wystąpić gorączka, dreszcze, ból głowy, bóle mięśni, wymioty, biegunka, wysypka, kaszel oraz zmęczenie i problemy z koncentracją. Dobrą informacją jest fakt, że szybkie usunięcie kleszcza, skutecznie zmniejsza ryzyko zakażenia.

Leki pierwotniakobójcze, takie jak atowakwon, sprawdzą się w leczeniu babeszjozy. Z kolei leczenie chorób odkleszczowych wywołanych przez bakterie oparte jest na podaniu antybiotyków, takich jak:

• tetracykliny (np. doksycyklina),
• antybiotyki makrolidowe (np. azytromycyna),
• antybiotyki aminoglikozydowe (np. streptomycyna),
• antybiotyki beta-laktamowe (np. amoksycylina).

Możliwe jest też zastosowanie leczenia objawowego, podczas którego pacjentom podawane są leki przeciwgorączkowe, przeciwbólowe i przeciwzapalne.

W niektórych przypadkach konieczne może być zastosowanie środków przeciwobrzękowych,  leków zmniejszających ciśnienie wewnątrzczaszkowe oraz kortykosteroidów.

Choroby odkleszczowe mogą skutkować koniecznością wprowadzenia rehabilitacji, a część chorych wymaga także specjalistycznej psychoterapii.

Niestety jedyna dostępna szczepionka chroni tylko przed kleszczowym zapaleniem mózgu, natomiast wobec pozostałych chorób odkleszczowych wciąż pozostajemy bezbronni. W takim wypadku ważną rolę spełnia profilaktyka i odpowiedzialne zachowanie każdego z nas.

Prawdopodobnie wszystkie, znane gatunki kleszczy są pasożytami, mogącymi przenosić choroby ludzi i zwierząt.

Ważnym narzędziem ochronnym jest więc świadomość zagrożenia i unikanie miejsc, gdzie mogą bytować kleszcze. Planując wyprawy na łąkę czy do lasu nie zapomnijmy o odpowiednim ubraniu. Postawmy na jasną odzież, zakrywającą kostki i nadgarstki. Ważne jest też nakrycie głowy, dlatego w wyposażeniu każdego miłośnika przyrody powinien znaleźć się kapelusz lub czapka. Przed wyjściem z domu zastosujemy preparat odstraszający kleszcze, którego aplikację należy powtórzyć zgodnie z zaleceniami producenta. Po każdym spacerze powinniśmy dokładnie obejrzeć ciało i w razie zauważenia kleszcza, natychmiast go usunąć.

Bez wątpienia warto skorzystać ze szczepienia przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu, pamiętając jednocześnie, że zastosowany preparat nie chroni przed pozostałymi chorobami odkleszczowymi.

Powszechnym zjawiskiem jest przenoszenie pasożytów na sierści zwierząt, dlatego ochronę przeciwkleszczową powinniśmy zastosować też u naszych pupili. W ofercie mamy do wyboru krople, płyny, aerozole, mgiełki, zasypki i obroże. W produktach tych wykorzystano substancje takie jak permetryna, fipronil, amitraza, czy  flumetryna, które stanowią skuteczne środki odstraszające krwiopijne pasożyty.

Możliwe jest też stosowanie naturalnych mieszanek olejków eterycznych, jednak ich skuteczność jest wciąż szeroko dyskutowana, a przez wielu specjalistów traktowane są jedynie jako uzupełnienie ochrony przeciwkleszczowej.

Prowadzenie badań dotyczących sposobu funkcjonowania kleszczy wydaje się szczególnie istotne w aspekcie zdrowia publicznego. Obecnie istnieje możliwość wykorzystania kleszczowych linii komórkowych, które umożliwiają analizę tych krwiopijnych pasożytów  w laboratoryjnych warunkach in vitro.

Kleszczowe linie komórkowe z powodzeniem służą jako model badawczy w zakresie:

• biologii kleszczy,
• chorób odkleszczowych,
• interakcji żywiciel-wektor-patogen.

Warto podkreślić, że pierwsza kleszczowa linia komórkowa została wyprowadzona blisko 60 lat temu z osobnika należącego do gatunku Rhipicephalus appendiculatus, a od tego czasu w warunkach laboratoryjnych stworzono już kilkadziesiąt modeli in vitro.

Kleszczowe linie komórkowe są zdeponowane w Banku Komórek Kleszczy (ang. Tick Cell Biobank), który powstał w 2009 roku na Uniwersytecie w Liverpoolu w Wielkiej Brytanii (Institute of Infection and Global Health).

Intensywne badania laboratoryjne nie przyniosły jak dotąd pełnej wiedzy w zakresie chorób przenoszonych przez kleszcze. W związku z tym kampanie społeczne, powszechny dostęp do szczepień przeciw KZM oraz stosowanie odpowiednich zasad ochrony przeciwkleszczowej wydają się być obecnie najlepszym sposobem walki z tymi niebezpiecznymi pasożytami.

• Cholewiak-Góralczyk, A. (2019). Kleszcze – coraz poważniejsze zagrożenie. Specjalistyczny Magazyn Lekarzy Weterynarii, (2).
• Dutkiewicz, J., Cisak, E., Wójcik-Fatla, A., Zając, V., & Sroka, J. (2014). Profilaktyka chorób odkleszczowych. Bezpieczeństwo Pracy: nauka i praktyka, 21-23.
• Gajda, P., Rustecka, A., & Kalicki, B. (2015). Babeszjoza człowieka–mało znana choroba odkleszczowa. Pediatria i Medycyna Rodzinna, 1(11), 75-82.
• Kmieciak, W., Ciszewski, M., & Szewczyk, E. M. (2016). Choroby odkleszczowe w Polsce–występowanie i trudności diagnostyczne. Med Pr, 67(1), 73-87.
• Mucha, D., Zielazny, P., & Karakiewicz, B. (2012). Choroby przenoszone przez kleszcze-sytuacja epidemiologiczna w województwie pomorskim. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 18(2).
• Pancewicz, S. A., Garlicki, A. M., Moniuszko-Malinowska, A., Zajkowska, J., Kondrusik, M., Grygorczuk, S., Dunaj, J. (2015). Diagnostyka i leczenie chorób przenoszonych przez kleszcze. Rekomendacje polskiego towarzystwa epidemiologów i lekarzy chorób zakaźnych. Przegl Epidemiol, 69, 421-428.
• Stefanoff, P., Rosińska, M., & Zieliński, A. (2006). Epidemiologia chorób przenoszonych przez kleszcze w Polsce. Przegl Epidemiol, 60(1), 151-159.
• Tomaszewska, J., Niścigorska-Olsen, J., & Jaworowska, E. (2019). Tularemia węzłowa szyi u 18-letniej pacjentki. Polski Przegląd Otorynolaryngologiczny, 8, 40-44.
• Zając, V., & Sawczyn-Domańska, A. (2021). Wykorzystanie kleszczowych linii komórkowych w badaniach patogenów odkleszczowych. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 27(4), 349-355.