*Produkty na liście rezerwacji leków na receptę:
Przejdź do rezerwacji
Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Jakie są objawy KZM i jak je rozpoznać? Czy kleszczowe zapalenie mózgu można wyleczyć? Sprawdź!

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Jakie są objawy KZM i jak je rozpoznać? Czy kleszczowe zapalenie mózgu można wyleczyć? Sprawdź!

Czym jest kleszczowe zapalenie mózgu (KZM)? Co powinniśmy wiedzieć o tej chorobie? Jakie są objawy kleszczowego zapalenia mózgu? Czy kleszczowe zapalenie mózgu jest uleczalne? Jak je rozpoznać? Po jakim czasie pojawią się objawy KZM? W jaki sposób możemy chronić się przed chorobami odkleszczowymi? Sprawdź!

Wiosenna aura i coraz cieplejsze dni sprzyjają zwiększonej aktywności kleszczy, będących wektorami wielu chorób ludzi i zwierząt. Jedną z nich jest kleszczowe zapalenie mózgu (KZM; ang. tick-borne encephalitis, TBE), które jest odzwierzęcą chorobą zakaźną. W skali rocznej większość przypadków kleszczowego zapalenia mózgu jest diagnozowanych od kwietnia do października.

 Wirus kleszczowego zapalenia mózgu - co należy o nim wiedzieć?

Wirus kleszczowego zapalenia mózgu jest klasyfikowany do rodziny Flaviviridae, która z kolei należy do rodzaju Flavivirus.

W literaturze naukowej patogen ten występuje jako flawiwirus, który w zależności od szerokości geograficznej może być zaliczony do jednego z 3 podtypów:

- europejskiego (TBEV-CE),

- syberyjskiego (TBEV-Sib),

- dalekowschodniego (TBEV-FE).

W ujęciu strukturalnym flawiwirusy są wirusami otoczkowymi. Ich genom zbudowany jest z pojedynczej nici DNA i są w nim zakodowane sekwencje dotyczące białek strukturalnych (białka C, E i M) oraz niestrukturalnych, do których należą NS1, NS2A, NS2B, NS3, NS4A, NS4B i NS5.

Wirusowa osłonka zawiera między innymi ochronne glikoproteiny prM i M oraz glikoproteinę E (białko E), stanowiącą czynnik umożliwiający wnikanie patogenu do komórek gospodarza.

Glikoproteina E wykazuje ponadto właściwości antygenowe oraz wpływa na indukcję odpowiedzi immunologicznej i syntezę swoistych przeciwciał.

W jaki sposób dochodzi do zakażenia kleszczowym zapaleniem mózgu (KZM)?

Rezerwuarem wirusa w przyrodzie są gryzonie, natomiast do głównych wektorów zaliczamy kleszcze z gatunku:

  • Ixodes ricinus, czyli kleszcz pospolity (dla wirusa podtypu europejskiego),
  • Ixodes persulcatus, czyli kleszcz tajgowy (dla wirusa podtypu syberyjskiego i dalekowschodniego).

Ukłucie przez zainfekowanego kleszcza, umożliwia wniknięcie wirusa KZM do komórek organizmu, po czym patogen namnaża się i atakuje układ nerwowy. Pamiętajmy, że ukłucie kleszcza często pozostaje przez nas niezauważone, gdyż jego ślina ma właściwości znieczulające.

Do zarażenia wirusem KZM może dojść także drogą pokarmową po spożyciu niepasteryzowanego mleka owczego, koziego lub krowiego, pochodzącego od zainfekowanych zwierząt.

W rzadkich przypadkach do transmisji wirusa może dojść podczas transfuzji krwi lub w wyniku przeszczepu narządu od zarażonego dawcy

Należy podkreślić, że wirus KZM nie może być przenoszony między ludźmi, więc nie ma możliwości, by zarazić się nim od drugiego człowieka.

Czy kleszczowe zapalenie mózgu występuje w Polsce?

Kleszczowe zapalenie mózgu stanowi coraz poważniejszy problemem epidemiologiczny.

W klasyfikacji chorób ICD-10 kleszczowe zapalenie mózgu jest zakodowane jako A84 (wirusowe zapalenie mózgu przenoszone przez kleszcze).

W Europie odnotowywany jest stale rosnący trend zachorowań, a aktualnie na terenie kontynentu diagnozowanych jest około 10000 przypadków rocznie. Określono, że kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą endemiczną w 27 europejskich państwach, przy czym większość przypadków diagnozowanych jest w Europie Środkowej i krajach nadbałtyckich. 

Tendencja wzrostu zachorowań jest obserwowana także w naszym kraju. Zgodnie z dostępnymi statystykami, kleszczowe zapalenie mózgu jest najczęściej diagnozowaną neuroinfekcją wirusową w Polsce. Każdego roku odnotowywanych jest średnio 150-300 przypadków, jednak dane te wydają się być wciąż niedoszacowane.

Największa liczba zachorowań na KZM obserwowana jest na terenie:

  • Podlasia,
  • Warmii i Mazur,

Znaczna liczba zachorowań odnotowywana jest także w województwie:

  • mazowieckim,
  • lubelskim,
  • świętokrzyskim,
  • małopolskim,
  • opolskim,
  • dolnośląskim,
  • śląskim,
  • wielkopolskim,
  • zachodnio-pomorskim,
  • oraz na terenie Polski centralnej.

Warto podkreślić, że zwiększone ryzyko zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu dotyczy osób często przebywających w lesie i na terenach trawiastych. Szczególną grupę ryzyka stanowią leśnicy, rolnicy, turyści oraz osoby prowadzącą aktywność zawodową lub hobbystyczną w lesie (np. naukowcy, grzybiarze).

Wszystkie przypadki kleszczowego zapalenia mózgu muszą być obowiązkowo zgłoszone do odpowiednich instytucji, co reguluje Ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. z 2008 r., nr 234, poz. 1570).

Aktualne statystyki zachorowań możemy znaleźć w okresowych i całorocznych raportach opracowywanych przez Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH - PIB.

W dostępnym raporcie dotyczącym zachorowań na wybrane choroby zakaźne w Polsce możemy przeczytać, że kleszczowe zapalenie mózgu w 2022 roku odnotowano u 445 pacjentów, podczas gdy w roku poprzednim (2021) potwierdzonych zostało 210 przypadków. W bieżącym roku (2023) pomiędzy 1 styczna a 15 kwietnia chorobę potwierdzono już u 47 pacjentów.

Produkty na komary i kleszcze

  1. Moskito Guard Chusteczki
    chusteczki nawilżane na komary
    Cena od 29,99 zł
  2. Feninatural Krem
    krem po ukąszeniu owadów
    Cena od 31,99 zł

Po jakim czasie widać objawy kleszczowego zapalenia mózgu?

Okres wylęgania choroby po ukłuciu przez zainfekowanego kleszcza może trwać od 4 do 28 dni (średnio 7–14 dni), natomiast jeśli do zakażenia dojdzie drogą pokarmową czas ten wynosi zwykle 3-4 dni.

Choroba może mieć przebieg bezobjawowy, występować jako postać subkliniczna lub powodować ciężkie przypadki zagrażające zdrowiu i życiu pacjenta.

Objawy kleszczowego zapalenia mózgu występują z reguły u około 30% osób zakażonych i mogą być zróżnicowane w zależności od pacjenta. Obraz kliniczny choroby jest najczęściej zbliżony do aseptycznego zapalenia mózgu i/lub opon mózgowych.

Jakie są objawy kleszczowego zapalenia mózgu?

Kleszczowe zapalenie mózgu w większości przypadków przebiega dwufazowo:

W pierwszej fazie choroby (od 1 do 8 dni) obserwowane są mało specyficzne objawy kleszczowego zapalenia mózgu, które przypominają grypę lub infekcję wirusową. U pacjentów występuje:

  • gorączka,
  • osłabienie,
  • nudności i wymioty,
  • w badaniach laboratoryjnych obserwowana jest leukopenia, trombocytopenia i wzrost aktywności aminotransferaz.

Druga faza choroby występuje zwykle u około 13-26% pacjentów i jest obserwowana po krótkotrwałej poprawie samopoczucia. Na tym etapie objawami kleszczowego zapalenia mózgu jest:

  • wysoka gorączka,
  • silne bóle głowy,
  • bóle mięśniowo-stawowe,
  • nudności i wymioty,
  • nadwrażliwość na światło,
  • objawy neurologiczne i oponowe, do których zaliczamy między innymi sztywność karku, objaw Keringa, niedowłady kończyn oraz zaburzenia koordynacji ruchowej.

Jakie są rodzaje kleszczowego zapalenia mózgu?

Kleszczowe zapalenie mózgu może występować w jednej z czterech klinicznych postaci, z których każda ma inny przebieg oraz rokowania:

  • Postać oponowa (45-49% przypadków): Jest najłagodniejszą formą choroby. U pacjentów obserwowane jest zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.
  • Postać mózgowa (około 45% przypadków): U pacjentów może dojść do zaburzeń świadomości, ataksji, porażenia nerwów czaszkowych lub napadów drgawek.
  • Postać mózgowo-rdzeniowa (około 5% przypadków): Jest to postać KZM o ciężkim przebiegu. U pacjentów występują objawy uszkodzenia rogów przednich rdzenia kręgowego i porażenie kończyn. Może także nastąpić zajęcie rdzenia przedłużonego i pnia mózgu, co jest związane z gorszym rokowaniem dla pacjenta.
  • Postać mózgowo-rdzeniowa z zajęciem korzeni nerwowych (około 5% przypadków): Jest to ciężka postać choroby, w której dochodzi do uszkodzeń ośrodkowego układu nerwowego oraz zajęcia korzeni nerwowych i nerwów obwodowych. U niektórych pacjentów występuje porażenie mięśni oddechowych, co oznacza konieczność wspomagania oddychania.

Czy kleszczowe zapalenie mózgu jest śmiertelne?

Śmiertelność spowodowana kleszczowym zapaleniem mózgu jest szacowna średnio na 1%. U wielu pacjentów (25-45% przypadków) po przechorowaniu obserwowane są długotrwałe powikłania do których należą między innymi:

  • bóle głowy,
  • problemy z koncentracją,
  • nieprawidłowe procesy poznawcze,
  • porażenia kończyn oraz inne zaburzenia neurologiczne.

Jak rozpoznać KZM? Jakie badania wykonać na kleszczowe zapalenie mózgu?

Diagnostyka kleszczowego zapalenia mózgu oparta jest zwykle na dwustopniowej analizie serologicznej, umożliwiającej stwierdzenie obecności przeciwciał IgM i IgG w organizmie pacjenta. Materiał do badań stanowi surowica (krew) lub płyn mózgowo-rdzeniowy, który jest wykorzystywany do przeprowadzenia:

  • immunoenzymatycznego testu ELISA,
  • metody Western-Blot.

Dodatkowo możliwe jest wykonanie:

  • testu neutralizacji,
  • test immunofluorescencji,
  • test zahamowania hemaglutynacji,
  • genetycznego testu RT-PCR,
  • izolacji wirusa KZM z materiału pobranego od pacjenta.

Jak leczyć kleszczowe zapalenie mózgu?

Do chwili obecnej nie wykryto skutecznego lekarstwa na kleszczowe zapalenie mózgu.

U pacjentów stosowane jest leczenie objawowe, które polega na podawaniu:

  • leków przeciwbólowych,
  • leków przeciwgorączkowych,
  • leków przeciwzapalnych,
  • kortykosteroidów,
  • preparatów zmniejszających ciśnienie wewnątrzczaszkowe.,

U części pacjentów objawy neurologiczne KZM ustępują powoli i częściowo, dlatego w wielu przypadkach konieczne jest wprowadzenie odpowiedniej fizjoterapii, rehabilitacji oraz terapii psychologicznej.

Jak uniknąć zachorowania na KZM?

Najskuteczniejszym sposobem ochrony przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu jest stosowanie szczepień ochronnych, które są określone jako bezpieczne i skuteczne.

W Polsce dostępne są aktualnie dwa preparaty ochronne, które zawierają całe inaktywowane wirusy i występują w postaci dostępnej dla dorosłych i dzieci.

Szczepienie przeciw KZM jest nieobowiązkowe, przez co nie jest ujęte w Programie Szczepień Ochronnych (PSO). Natomiast jest ono zalecane szczególnie osobom z grupy ryzyka (np. leśnicy) lub mieszkańcom terenów, gdzie odnotowywanych jest najwięcej przypadków kleszczowego zapalenia mózgu (np. Podlasie, Warmia i Mazury).

Należy jednak pamiętać, że szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu nie zapewnia ochrony przed innymi chorobami odkleszczowymi, np. boreliozą.

Oprócz szczepień ochronnych, powinniśmy stosować też odpowiednią profilaktykę. Przed wyjściem do lasu czy łąkę używajmy repelentów odstraszających kleszcze oraz zadbajmy o ubiór całkowicie zakrywający ciało. Po powrocie z wyprawy należy dokładnie sprawdzić czy nie znajdują się na nas krwiopijne pasożyty, a w razie obecności patogenu, powinniśmy go jak najszybciej usunąć i obserwować organizm.

Aby zminimalizować ryzyko zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu powinniśmy też zawsze spożywać pasteryzowane mleko i wyroby mleczarskie, a w razie potrzeby poddać te produkty dodatkowej obróbce termicznej.

Bibliografia

  • Kuchar, E., Zajkowska, J., Flisiak, R., Mastalerz-Migas, A., Rosińska, M., Szenborn, L., Wdówik, P., Walusiak-Skorupa, J. (2021). Epidemiologia, diagnostyka i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu w Polsce i wybranych krajach europejskich–stanowisko polskiej grupy ekspertów. Medycyna Pracy, 72(2), 193-210.
  • Pancewicz, S. A., Hermanowska-Szpakowicz, T., Kondrusik, M., Zajkowska, J. M., Grygorczuk, S., Świerzbińska, R. (2006). Aspekty epidemiologiczno-kliniczne i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu. Polski Przegląd Neurologiczny, 2(1), 7-12.
  • Zajkowska, J., Czupryna, P., Pancewicz, S., Adamczyk-Przychodzeń, A., Kondrusik, M., Grygorczuk, S., Moniuszko, A. (2011). Fatal outcome of tick-borne encephalitis–a case series. Neurologia i Neurochirurgia Polska, 45(4), 402-406.
  • Raport pt. “Kleszczowe zapalenie mózgu w Polsce i na świecie. Ocena sytuacji epidemiologicznej KZM w Polsce w latach 2015-2019 w oparciu o dane pochodzące z nadzoru epidemiologicznego”, (Pracownia Epidemiologii Chorób Zwalczanych Drogą Szczepień Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP-PZH. Link: https://www.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/03/KleszczoweZapalenieMozgu-raport-PZH_2021.pdf (data dostępu: 24.04.2023)
  • Raport pt. “Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 31 grudnia 2022 r. oraz w porównywalnym okresie 2021 r.”, (Zakładu Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH - PIB). Link: http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2022/INF_22_12B.pdf  (data dostępu: 25.04.2023)
  • https://epibaza.pzh.gov.pl/kleszczowe-zapalenie-m%C3%B3zgu-kzm-informacje-og%C3%B3lne (data dostępu: 25.04.2023)
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/kleszczowe-zapalenie-mozgu/ (data dostępu: 25.04.2023)
Udostępnij:

Autor Ewa Fiedorowicz Zobacz profil
Doktor nauk biologicznych w specjalności biochemia, biolog molekularny, aktywny nauczyciel akademicki i promotorka wielu prac dyplomowych, popularyzatorka nauki. Autorka i współautorka licznych prac naukowych publikowanych w międzynarodowych czasopismach. Przedmiotem jej zainteresowań są zagadnienia z zakresu biochemii medycznej, w tym nadwrażliwości pokarmowej. Pasjonatka wykorzystywania technik immunoenzymatycznych i hodowli komórek in vitro w badaniach naukowych.
Farmaceuta
Potrzebujesz darmowej porady? Zapytaj farmaceutę
Następna porada
Wirus Marburg. Jakie są przyczyny i objawy wirusa Marburg? Czy gorączka krwotoczna wirusa Marburg jest uleczalna? Sprawdź! Czytaj więcej