Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Jakie są objawy KZM i jak je rozpoznać? Czy kleszczowe zapalenie mózgu można wyleczyć? Sprawdź!

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest wirusową chorobą zakaźną, która może zaatakować ośrodkowy układ nerwowy. Do zakażenia najczęściej dochodzi po ukłuciu przez zakażonego kleszcza, ale możliwa jest również droga pokarmowa – po spożyciu niepasteryzowanego mleka lub jego przetworów pochodzących od zakażonych zwierząt. Większość zakażeń nie prowadzi do ciężkiej choroby, jednak u części osób rozwija się zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu lub rdzenia kręgowego.

Jak szybko po ukłuciu mogą pojawić się objawy KZM? Czy zawsze występują w dwóch fazach? Jak wygląda diagnostyka i leczenie oraz czym KZM różni się od boreliozy? Wyjaśniamy, na jakie sygnały zwrócić uwagę i kiedy potrzebna jest pilna pomoc lekarska.

Wirus kleszczowego zapalenia mózgu jest klasyfikowany do rodziny Flaviviridae, która z kolei należy do rodzaju Flavivirus.

W literaturze naukowej patogen ten występuje jako flawiwirus, który w zależności od szerokości geograficznej może być zaliczony do jednego z 3 podtypów:

- europejskiego (TBEV-CE),

- syberyjskiego (TBEV-Sib),

- dalekowschodniego (TBEV-FE).

Wirusowa osłonka zawiera między innymi ochronne glikoproteiny prM i M oraz glikoproteinę E (białko E), stanowiącą czynnik umożliwiający wnikanie patogenu do komórek gospodarza.

Glikoproteina E wykazuje ponadto właściwości antygenowe oraz wpływa na indukcję odpowiedzi immunologicznej i syntezę swoistych przeciwciał.

Rezerwuarem wirusa w przyrodzie są gryzonie, natomiast do głównych wektorów zaliczamy kleszcze z gatunku:

• Ixodes ricinus, czyli kleszcz pospolity (dla wirusa podtypu europejskiego),
• Ixodes persulcatus, czyli kleszcz tajgowy (dla wirusa podtypu syberyjskiego i dalekowschodniego).

Ukłucie przez zainfekowanego kleszcza, umożliwia wniknięcie wirusa KZM do komórek organizmu, po czym patogen namnaża się i atakuje układ nerwowy. Pamiętajmy, że ukłucie kleszcza często pozostaje przez nas niezauważone, gdyż jego ślina ma właściwości znieczulające.

Do zarażenia wirusem KZM może dojść także drogą pokarmową po spożyciu niepasteryzowanego mleka owczego, koziego lub krowiego, pochodzącego od zainfekowanych zwierząt.

W rzadkich przypadkach do transmisji wirusa może dojść podczas transfuzji krwi lub w wyniku przeszczepu narządu od zarażonego dawcy. 

Należy podkreślić, że wirus KZM nie może być przenoszony między ludźmi, więc nie ma możliwości, by zarazić się nim od drugiego człowieka.

Kleszczowe zapalenie mózgu, nazywane także odkleszczowym zapaleniem mózgu, jest chorobą wywoływaną przez wirusa KZM (TBEV, tick-borne encephalitis virus), należącego do rodziny Flaviviridae. Jego materiał genetyczny stanowi jednoniciowy RNA.

Wyróżnia się kilka podtypów wirusa, z których trzy najważniejsze to europejski, syberyjski i dalekowschodni. W Polsce i większości Europy dominuje podtyp europejski. Poszczególne podtypy różnią się m.in. ciężkością przebiegu i ryzykiem powikłań.

Wirus KZM wykazuje szczególne powinowactwo do układu nerwowego. Jeśli po zakażeniu dojdzie do jego zajęcia, może rozwinąć się zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu, rdzenia kręgowego albo kilka z tych postaci jednocześnie.

Najczęstszą drogą zakażenia jest ukłucie przez zakażonego kleszcza. W Polsce głównym wektorem wirusa jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus).

W przeciwieństwie do bakterii odpowiedzialnych za boreliozę wirus KZM znajduje się w gruczołach ślinowych kleszcza. Może więc zostać przekazany gospodarzowi bardzo szybko po rozpoczęciu żerowania – według stanowiska ekspertów nawet w ciągu kilku minut. Z tego powodu szybkie usunięcie kleszcza pozostaje bardzo ważne, ale nie daje takiej ochrony przed KZM jak przed zakażeniem krętkami boreliozy.

Drugą, zdecydowanie rzadszą drogą zakażenia jest spożycie niepasteryzowanego mleka lub produktów mlecznych pochodzących od zakażonych zwierząt, najczęściej kóz i owiec. Zakażenia pokarmowe mogą występować ogniskowo, gdy ten sam produkt spożywa kilka osób.

KZM nie przenosi się w zwykłym codziennym kontakcie między ludźmi – nie można zarazić się np. poprzez kaszel, dotyk czy przebywanie w jednym pomieszczeniu z chorym.

Nie. Najwięcej zachorowań od lat notuje się w północno-wschodniej Polsce, szczególnie w województwach podlaskim i warmińsko-mazurskim, ale wirus KZM występuje również w innych częściach kraju. NIZP-PZH wskazuje jego obecność m.in. w Polsce centralnej oraz województwach lubelskim, śląskim, wielkopolskim i zachodniopomorskim.

Dane epidemiologiczne pokazują przy tym wyraźną zmianę skali problemu. W 2025 roku zarejestrowano w Polsce 935 przypadków KZM. Dla porównania jeszcze na początku poprzedniej dekady liczby zgłoszonych zachorowań były znacznie niższe.

Na sytuację wpływa wiele czynników, w tym aktywność ludzi na świeżym powietrzu, podróże do regionów endemicznych oraz zmiany środowiskowe. Łagodniejsze zimy i zmiany temperatur mogą sprzyjać wydłużaniu okresu aktywności kleszczy oraz zmianom ich zasięgu. Dlatego KZM nie należy traktować wyłącznie jako problemu wakacyjnego.

Pierwsze objawy pojawiają się najczęściej po około 7–14 dniach od zakażenia, ale okres wylęgania może być dłuższy i sięgać około 28 dni. W przypadku zakażenia drogą pokarmową okres ten jest zwykle krótszy – średnio wynosi około 4 dni.

Trzeba jednak pamiętać, że znaczna część zakażeń wirusem KZM przebiega bezobjawowo. ECDC szacuje, że dotyczy to około dwóch trzecich zakażonych osób. Jeśli choroba daje objawy, w przypadku europejskiego podtypu wirusa często ma charakter dwufazowy.

Pierwsza faza choroby może wyglądać jak zwykła infekcja wirusowa. To jeden z powodów, dla których KZM na tym etapie jest trudne do rozpoznania.

Mogą pojawić się:

• gorączka;

• osłabienie i wyraźne zmęczenie;

• ból głowy;

• bóle mięśni i stawów;

• nudności;

• czasami wymioty lub ból brzucha.

Objawy utrzymują się zwykle przez kilka dni. Następnie u części chorych dochodzi do poprawy i okresu, w którym mogą czuć się zupełnie zdrowo.

U wielu osób na tym pierwsza faza się kończy. U części zakażonych po kilku dniach lub nawet około 1–2 tygodniach pozornej poprawy zaczyna się jednak druga, neurologiczna faza choroby.

Druga faza KZM - kiedy wirus atakuje układ nerwowy

Druga faza jest znacznie poważniejsza. Pojawia się ponowna gorączka, często wyższa niż wcześniej, a do niej mogą dołączyć objawy wynikające z zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu lub rdzenia kręgowego.

Szczególną uwagę powinny zwrócić:

• silny lub szybko narastający ból głowy;

• sztywność karku;

• nudności i wymioty;

• nadwrażliwość na światło;

• zawroty głowy;

• problemy z równowagą i koordynacją;

• splątanie, senność lub inne zaburzenia świadomości;

• drgawki;

• trudności z mówieniem lub połykaniem;

• osłabienie mięśni;

• niedowłady lub porażenia kończyn.

To objawy wymagające pilnej oceny lekarskiej. Podejrzenie zapalenia mózgu lub opon mózgowo-rdzeniowych nie jest sytuacją do obserwowania w domu.

KZM z zajęciem układu nerwowego nie u każdego pacjenta wygląda tak samo.

Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Jest to zwykle łagodniejsza neurologiczna postać choroby. Dominują silne bóle głowy, gorączka, sztywność karku, nudności i wymioty. Rokowanie jest na ogół dobre i większość chorych wraca do zdrowia.

Zapalenie mózgu

Kiedy proces zapalny obejmuje mózg, mogą pojawić się zaburzenia świadomości i zachowania, problemy z koordynacją, drgawki, niedowłady oraz inne objawy neurologiczne. Przebieg jest poważniejszy niż w izolowanym zapaleniu opon.

Zapalenie mózgu i rdzenia kręgowego

To jedna z najcięższych postaci KZM. Uszkodzenie struktur rdzenia może prowadzić do niedowładów i porażeń. Jeżeli zajęte zostaną struktury odpowiadające za oddychanie lub połykanie, chory może wymagać intensywnego leczenia, w tym wspomagania oddechu.

Nie do końca. Choroba może wystąpić w każdym wieku, ale ryzyko ciężkiej postaci neurologicznej rośnie wraz z wiekiem.

U dzieci neurologiczna faza KZM częściej ogranicza się do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych. U dorosłych częściej dochodzi do zapalenia mózgu, a po 40. roku życia ryzyko cięższego przebiegu zaczyna wzrastać. Największe ryzyko poważnych następstw i zgonu obserwuje się u osób starszych, szczególnie po 60. roku życia.

Nie oznacza to jednak, że KZM u dziecka można bagatelizować. Każde podejrzenie neuroinfekcji wymaga pilnej diagnostyki.

To dwie różne choroby, choć obie mogą zostać przeniesione podczas ukłucia kleszcza.

Najważniejsze różnice są następujące:

• KZM wywołuje wirus, natomiast boreliozę bakterie z rodzaju Borrelia.

• KZM może prowadzić przede wszystkim do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu lub rdzenia.

• Dla boreliozy charakterystycznym objawem może być rumień wędrujący. Nie jest on typowym objawem KZM.

• Boreliozę leczy się odpowiednio dobranymi antybiotykami. W przypadku KZM nie ma obecnie swoistego leczenia przeciwwirusowego.

• Przeciw KZM dostępne jest szczepienie. Rutynowe szczepienie ludzi przeciw boreliozie nie jest obecnie dostępne.

• Wirus KZM może zostać przekazany znacznie szybciej niż bakterie wywołujące boreliozę.

Brak rumienia po ukłuciu nie oznacza więc, że wykluczono KZM. Z drugiej strony samo pojawienie się niewielkiego zaczerwienienia bezpośrednio w miejscu wkłucia nie jest automatycznie objawem ani KZM, ani boreliozy.

Śmiertelność spowodowana kleszczowym zapaleniem mózgu jest szacowna średnio na 1%. U wielu pacjentów (25-45% przypadków) po przechorowaniu obserwowane są długotrwałe powikłania do których należą między innymi:

• bóle głowy,
• problemy z koncentracją,
• nieprawidłowe procesy poznawcze,
• porażenia kończyn oraz inne zaburzenia neurologiczne.

Kleszcza należy usunąć możliwie szybko. Nie należy smarować go tłuszczem, alkoholem ani innymi substancjami, przypalać ani próbować „dusić”. Po usunięciu trzeba obserwować miejsce wkłucia i samopoczucie.

Ważne jest także to, czego robić nie trzeba: nie zaleca się wysyłania wyjętego kleszcza do laboratorium w celu sprawdzenia, czy był zakażony KZM, boreliozą lub innym patogenem. Dodatni wynik badania kleszcza nie oznacza zakażenia człowieka, a wynik ujemny go nie wyklucza. Takie badanie nie powinno więc decydować o diagnostyce ani leczeniu pacjenta.

Szczepienie przeciw KZM również nie działa jako leczenie po ukłuciu. Jest metodą profilaktyki przyszłych zakażeń, a nie sposobem na zatrzymanie zakażenia, do którego już mogło dojść.

Samo znalezienie kleszcza nie oznacza, że doszło do zakażenia i zwykle nie wymaga wykonywania badań „na wszelki wypadek”.

Konsultacji lekarskiej wymagają natomiast objawy pojawiające się w kolejnych dniach lub tygodniach, szczególnie:

• gorączka bez oczywistej przyczyny;

• silny ból głowy;

• sztywność karku;

• nawrót gorączki po kilku dniach poprawy;

• zaburzenia równowagi lub koordynacji;

• drgawki;

• zaburzenia świadomości;

• niedowład lub wyraźne osłabienie kończyn;

• problemy z mową lub połykaniem;

• powiększający się rumień mogący odpowiadać rumieniowi wędrującemu.

Ostatni z tych objawów wskazuje przede wszystkim na potrzebę diagnostyki w kierunku boreliozy, nie KZM.

Pierwsza faza KZM jest bardzo niespecyficzna - gorączkę, ból głowy, osłabienie i bóle mięśni może powodować wiele infekcji. Dlatego na tym etapie zwykle nie da się rozpoznać KZM jedynie na podstawie objawów.

Podejrzenie staje się znacznie poważniejsze, kiedy pojawiają się objawy wskazujące na zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu, zwłaszcza jeśli pacjent przebywał na terenach występowania KZM, został ukłuty przez kleszcza albo spożywał niepasteryzowane produkty mleczne.

Badania krwi

Podstawowe znaczenie ma diagnostyka serologiczna, czyli oznaczanie swoistych przeciwciał IgM i IgG przeciw wirusowi KZM.

Wynik zawsze trzeba interpretować razem z objawami i historią pacjenta. Samo wykrycie przeciwciał IgM w surowicy nie zawsze wystarcza do potwierdzenia rozpoznania. W określonych sytuacjach badanie należy powtórzyć albo zastosować bardziej swoiste testy potwierdzające. Dotyczy to zwłaszcza osób szczepionych przeciw KZM lub mających kontakt z innymi flawiwirusami.

Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego

Przy podejrzeniu neuroinfekcji kluczowym elementem diagnostyki jest punkcja lędźwiowa i badanie płynu mózgowo-rdzeniowego, o ile nie występują przeciwwskazania.

Lekarz ocenia m.in. liczbę i rodzaj komórek w płynie oraz może oznaczyć przeciwciała przeciw TBEV. U osoby zaszczepionej przeciw KZM wykazanie swoistych przeciwciał w płynie mózgowo-rdzeniowym ma szczególne znaczenie diagnostyczne.

Czy wykonuje się PCR?

Badania wykrywające RNA wirusa metodą PCR nie są podstawowym badaniem wykonywanym rutynowo przy neurologicznej fazie KZM. Wirus krąży we krwi przede wszystkim podczas pierwszej, niespecyficznej fazy choroby, kiedy zwykle nie ma jeszcze podstaw do podejrzenia KZM. Gdy rozwijają się objawy neurologiczne, materiał genetyczny wirusa często nie jest już wykrywalny we krwi.

Badania obrazowe, takie jak rezonans magnetyczny, mogą być przydatne do wykluczania innych przyczyn objawów neurologicznych, ale same w sobie nie potwierdzają KZM.

Obecnie nie ma swoistego leku przeciwwirusowego przeciw TBEV. Oznacza to, że nie istnieje terapia, która po rozpoznaniu KZM usuwa wirusa z organizmu i zatrzymuje chorobę.

Przy zajęciu ośrodkowego układu nerwowego pacjent wymaga leczenia szpitalnego. Postępowanie dobiera się do jego stanu i występujących objawów. Może obejmować m.in. uzupełnianie płynów i elektrolitów, leczenie bólu i gorączki oraz odpowiednie postępowanie przy drgawkach, obrzęku mózgu, zaburzeniach oddychania czy innych powikłaniach neurologicznych.

Glikokortykosteroidy nie są rutynowym leczeniem neurologicznej fazy KZM. Nie ma również wystarczających danych uzasadniających rutynowe stosowanie immunoglobulin w leczeniu tej fazy choroby.

To ważna zmiana względem starszych opisów terapii, w których kortykosteroidy bywały wymieniane jako standardowy element leczenia.

U większości chorych rokowanie jest dobre i dochodzi do pełnego ustąpienia objawów. Przebieg i czas powrotu do zdrowia zależą jednak od postaci choroby.

Po samym zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych rekonwalescencja jest zazwyczaj krótsza. Jeżeli choroba obejmuje mózg lub rdzeń kręgowy, powrót do pełnej sprawności może trwać wiele miesięcy, a część zmian neurologicznych może utrzymywać się długotrwale.

Przebycie KZM prowadzi do wytworzenia długotrwałej odporności.

Największe ryzyko następstw dotyczy osób, u których choroba przyjęła postać zapalenia mózgu lub mózgu i rdzenia.

Po przebyciu KZM mogą utrzymywać się m.in.:

• niedowłady lub porażenia;

• osłabienie i zanik mięśni;

• zaburzenia czucia;

• przewlekłe bóle głowy;

• problemy z koncentracją i pamięcią;

• wolniejszy powrót do wcześniejszej sprawności intelektualnej;

• zaburzenia równowagi i koordynacji;

• drżenie;

• zaburzenia nastroju;

• padaczka pozapalna;

• zaburzenia słuchu;

• przewlekłe zmęczenie i zmniejszona tolerancja wysiłku.

U części chorych potrzebna jest później fizjoterapia, rehabilitacja neurologiczna, a niekiedy również wsparcie psychologiczne lub neuropsychologiczne.

W przypadku europejskiego podtypu wirusa śmiertelność jest szacowana na około 0,5–2% przypadków z objawami neurologicznymi, przy czym ryzyko ciężkiego przebiegu i zgonu rośnie z wiekiem.

Profilaktykę najlepiej traktować dwutorowo: zmniejszać prawdopodobieństwo ukłucia przez kleszcza, a równocześnie – u osób narażonych – rozważyć szczepienie.

Podczas pobytu na terenach zielonych warto:

• stosować repelenty zgodnie z instrukcją;

• nosić odzież ograniczającą dostęp kleszczy do skóry;

• unikać siadania bezpośrednio w wysokiej trawie i gęstych zaroślach;

• po spacerze obejrzeć całe ciało, szczególnie pachwiny, pachy, okolice pasa, kolan, uszu oraz skórę głowy;

• sprawdzać również skórę dzieci;

• znalezionego kleszcza usunąć możliwie szybko;

• na terenach występowania KZM unikać niepasteryzowanego mleka i produktów przygotowanych z takiego mleka.

Ochrona przed ukłuciem pozostaje ważna również u osób zaszczepionych, ponieważ szczepienie przeciw KZM nie chroni przed boreliozą ani pozostałymi chorobami odkleszczowymi.

Szczepienie przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu jest w Polsce szczepieniem zalecanym i znajduje się w Programie Szczepień Ochronnych na 2026 rok. Dotyczy zarówno dzieci i młodzieży, jak i dorosłych, szczególnie osób częściej przebywających na terenach występowania choroby lub regularnie aktywnych na świeżym powietrzu.

Podstawowy cykl obejmuje trzy dawki, a następnie potrzebne są dawki przypominające podawane zwykle co 3–5 lat. Dokładny harmonogram zależy m.in. od wieku i zastosowanej szczepionki.

Szczepienie można rozpocząć przez cały rok. Nie jest ono jednak profilaktyką poekspozycyjną – podanie szczepionki już po konkretnym ukłuciu kleszcza nie zapobiega zakażeniu, do którego mogło dojść podczas tej ekspozycji.

Szczegółowe informacje o schemacie, dawkach przypominających, szczepieniu dzieci i możliwości wykonania szczepienia przez osoby dorosłe w aptece warto omówić w osobnym poradniku poświęconym wyłącznie szczepieniu przeciw KZM.

Pilnego kontaktu z lekarzem wymaga przede wszystkim podejrzenie zajęcia układu nerwowego. Nie należy czekać na samoistne ustąpienie objawów, gdy występują:

• silny ból głowy z wysoką gorączką;

• sztywność karku;

• zaburzenia świadomości lub znaczna senność;

• drgawki;

• problemy z utrzymaniem równowagi;

• zaburzenia mowy lub połykania;

• niedowład lub porażenie;

• trudności w oddychaniu.

Szczególnie istotne jest poinformowanie lekarza o wcześniejszym ukłuciu przez kleszcza, pobycie na terenach zielonych lub spożyciu niepasteryzowanych produktów mlecznych. Warto jednak pamiętać, że pacjent nie zawsze zauważa moment ukłucia, dlatego brak takiej informacji nie wyklucza KZM.

Najskuteczniejszym sposobem ochrony przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu jest stosowanie szczepień ochronnych, które są określone jako bezpieczne i skuteczne.

W Polsce dostępne są aktualnie dwa preparaty ochronne, które zawierają całe inaktywowane wirusy i występują w postaci dostępnej dla dorosłych i dzieci.

Szczepienie przeciw KZM jest nieobowiązkowe, przez co nie jest ujęte w Programie Szczepień Ochronnych (PSO). Natomiast jest ono zalecane szczególnie osobom z grupy ryzyka (np. leśnicy) lub mieszkańcom terenów, gdzie odnotowywanych jest najwięcej przypadków kleszczowego zapalenia mózgu (np. Podlasie, Warmia i Mazury).

Należy jednak pamiętać, że szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu nie zapewnia ochrony przed innymi chorobami odkleszczowymi, np. boreliozą.

Oprócz szczepień ochronnych, powinniśmy stosować też odpowiednią profilaktykę. Przed wyjściem do lasu czy łąkę używajmy repelentów odstraszających kleszcze oraz zadbajmy o ubiór całkowicie zakrywający ciało. Po powrocie z wyprawy należy dokładnie sprawdzić czy nie znajdują się na nas krwiopijne pasożyty, a w razie obecności patogenu, powinniśmy go jak najszybciej usunąć i obserwować organizm.

Aby zminimalizować ryzyko zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu powinniśmy też zawsze spożywać pasteryzowane mleko i wyroby mleczarskie, a w razie potrzeby poddać te produkty dodatkowej obróbce termicznej.

Kleszczowe zapalenie mózgu jest chorobą wirusową, która u części zakażonych osób może prowadzić do poważnego zajęcia układu nerwowego. Początek często przypomina zwykłą infekcję, dlatego kluczowe znaczenie ma moment pojawienia się objawów neurologicznych - silnego bólu głowy, sztywności karku, zaburzeń świadomości, równowagi, drgawek czy niedowładów.

Nie istnieje swoiste leczenie przeciwwirusowe KZM. W cięższych przypadkach potrzebne jest leczenie szpitalne, a po chorobie czasem także długa rehabilitacja. Można natomiast ograniczać ryzyko zakażenia: chronić się przed kleszczami, prawidłowo usuwać je ze skóry, unikać niepasteryzowanych produktów mlecznych z niepewnego źródła oraz rozważyć szczepienie ochronne.

Warto również pamiętać, że KZM i borelioza to dwie różne choroby. Szczepienie przeciw KZM nie zabezpiecza przed boreliozą, dlatego profilaktyka ukłuć pozostaje potrzebna niezależnie od statusu szczepienia

Po jakim czasie od ukłucia kleszcza pojawiają się objawy KZM?

Najczęściej po około 7–14 dniach, choć okres wylęgania może sięgać około 28 dni. Przy zakażeniu drogą pokarmową jest zwykle krótszy.

Czy każdy zakażony wirusem KZM zachoruje?

Nie. Znaczna część zakażeń przebiega bezobjawowo. U części osób pojawiają się jedynie niespecyficzne objawy przypominające infekcję, natomiast u części rozwija się druga faza z zajęciem układu nerwowego.

Czy przy KZM pojawia się rumień?

Rumień wędrujący nie jest typowym objawem KZM. Jest charakterystyczny przede wszystkim dla boreliozy. Brak rumienia nie wyklucza jednak ani kontaktu z zakażonym kleszczem, ani KZM.

Czy można mieć jednocześnie KZM i boreliozę?

Tak. Kleszcz może przenosić więcej niż jeden patogen, dlatego współzakażenie jest możliwe. Jeżeli obraz kliniczny na to wskazuje, lekarz dobiera diagnostykę odpowiednio do objawów.

Czy warto badać wyjętego kleszcza?

Nie. Badanie pojedynczego kleszcza nie jest zalecanym elementem diagnostyki pacjenta. Wynik dodatni nie dowodzi, że człowiek został zakażony, a wynik ujemny nie pozwala zakażenia wiarygodnie wykluczyć.

Czy KZM można leczyć antybiotykiem?

Nie. KZM jest chorobą wirusową, więc antybiotyki nie działają na jego przyczynę. Antybiotyki mają zastosowanie w chorobach bakteryjnych, takich jak borelioza.

Czy po KZM można mieć trwałe powikłania?

Tak. Szczególnie po zapaleniu mózgu lub rdzenia mogą utrzymywać się niedowłady, zaburzenia pamięci i koncentracji, problemy z równowagą, przewlekłe zmęczenie lub inne objawy neurologiczne.

Czy szczepienie przeciw KZM chroni również przed boreliozą?

Nie. Szczepienie chroni przed wirusem KZM. Borelioza jest chorobą bakteryjną i wymaga odrębnej profilaktyki oraz leczenia.

Czy szybkie usunięcie kleszcza chroni przed KZM?

Kleszcza zawsze należy wyjąć jak najszybciej, ale w przypadku KZM szybkie usunięcie nie gwarantuje uniknięcia zakażenia. Wirus może zostać przekazany znacznie szybciej niż bakterie powodujące boreliozę.

• Kuchar, E., Zajkowska, J., Flisiak, R., Mastalerz-Migas, A., Rosińska, M., Szenborn, L., Wdówik, P., Walusiak-Skorupa, J. (2021). Epidemiologia, diagnostyka i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu w Polsce i wybranych krajach europejskich–stanowisko polskiej grupy ekspertów. Medycyna Pracy, 72(2), 193-210.
• Pancewicz, S. A., Hermanowska-Szpakowicz, T., Kondrusik, M., Zajkowska, J. M., Grygorczuk, S., Świerzbińska, R. (2006). Aspekty epidemiologiczno-kliniczne i profilaktyka kleszczowego zapalenia mózgu. Polski Przegląd Neurologiczny, 2(1), 7-12.
• Zajkowska, J., Czupryna, P., Pancewicz, S., Adamczyk-Przychodzeń, A., Kondrusik, M., Grygorczuk, S., Moniuszko, A. (2011). Fatal outcome of tick-borne encephalitis–a case series. Neurologia i Neurochirurgia Polska, 45(4), 402-406.

• Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – PIB, Szczepienia.info, materiały dotyczące kleszczowego zapalenia mózgu.

• Główny Inspektorat Sanitarny, Program Szczepień Ochronnych na 2026 rok.

• Medycyna Praktyczna, Odkleszczowe zapalenie mózgu.

• European Centre for Disease Prevention and Control, Tick-borne encephalitis – Factsheet.

• NIZP PZH – PIB, dane epidemiologiczne dotyczące KZM w Polsce.

• Medycyna Praktyczna, materiały dotyczące diagnostyki i postępowania w chorobach odkleszczowych.