Na czym polega i jak się objawia krzyżowa reakcja alergiczna? Jak leczyć alergię krzyżową?

Mężczyzna z katarem

Reakcje krzyżowe związane są rozpoznawaniem przez te same przeciwciała epitopów antygenów, pochodzących z różnych źródeł. Jest to związane z dużym podobieństwem budowy alergenów, których homologia sięga co najmniej 70%. Spożycie określonych pokarmów (np. owoców) może zatem nieoczekiwanie powodować objawy alergii u pacjentów, którzy dotychczas byli uczuleni na inny rodzaj alergenów, np. pyłki traw. Dolegliwości mogą mieć postać alergii kontaktowej, wziewnej i pokarmowej. Występowanie reakcji krzyżowych stanowi poważny problem zdrowotny i diagnostyczny dotyczący milionów alergików na całym świecie.

Jaka jest charakterystyka reakcji krzyżowych?

U podłoża mechanizmu reakcji krzyżowych leży możliwość łączenia się przeciwciał klasy IgE wytworzonych przeciwko jednemu z alergenów z podobnym antygenem, którego pochodzenie jest jednak odmienne.

Reakcje krzyżowe dotyczą przede wszystkim białek, których podobieństwo (homologia budowy) szacowane jest na co najmniej 70%.

  • W praktyce oznacza to, że przeciwciało rozpoznaje nie tylko epitopy właściwych alergenów, ale też epitopy innych uczulających białek, które wykazują podobną budowę, ale pochodzą z innego źródła. Warto wyjaśnić, że epitopem nazywamy fragment antygenu (alergenu) łączący się bezpośrednio z wolnym przeciwciałem.
  • Pacjenci mogą być uczuleni jednocześnie na alergeny wziewne, kontaktowe i pokarmowe.
  • Najczęściej obserwowane są reakcje krzyżowe pomiędzy pyłkami roślin a innymi alergenami roślinnymi, które w ujęciu chemicznym należą do tej samej grupy białek.
  • Najbardziej niebezpieczny dla alergików jest okres pylenia drzew i traw, który związany jest z poważnym ryzykiem wystąpienia reakcji krzyżowych z innymi alergenami, pochodzącymi między innymi z warzyw i owoców.

Reakcje krzyżowe - jakich objawów możemy się spodziewać?

Występowanie reakcji krzyżowych stanowi poważny problem zdrowotny u osób ze zdiagnozowaną alergią. Stanowią one ważny przedmiot wnikliwej analizy prowadzonej przez Europejską Akademię Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI, ang. European Academy of Allergy and Clinical Immunology), dzięki czemu oszacowano, że alergia pokarmowa współistnieje z alergią wziewną nawet u 60-80% pacjentów.

W przypadku reakcji krzyżowych możliwe jest występowanie następujących objawów:

  • ze strony układu oddechowego:
  • katar
  • kaszel
  • astma
  • duszność
  • ze strony układu pokarmowego:
  • świąd w jamie ustnej
  • obrzęk w gardle
  • nudności i wymioty
  • ból brzucha
  • wzdęcia i biegunka
  • zmiany skórne:
  • pokrzywka
  • wysypka
  • zaostrzenie atopowego zapalenia skóry (AZS)
  • reakcje uogólnione:
  • obrzęk naczynioruchowy
  • wstrząs anafilaktyczny.

Ważny jest fakt, że pojawienie się objawów alergii może nastąpić bez kontaktu z tzw. alergenem krzyżowym. Jest to efekt wcześniejszego wytworzenia w organizmie przeciwciał IgE skierowanych przeciwko alergenowi, który charakteryzuje się wysoką homologią budowy i podobnymi epitopami, co alergen krzyżowy. W praktyce oznacza to, że osoba uczulona na pyłek brzozy, może odczuwać podobne dolegliwości po zjedzeniu jabłka, co jest efektem działania przeciwciał reagujących krzyżowo z antygenami pochodzącymi z obu gatunków.

Produkty na alergię

Jakie są postaci alergii krzyżowej?

Alergia krzyżowa może występować pod następującymi postaciami:

Zespół pyłkowo-pokarmowy

Jest to postać kliniczna alergii krzyżowej, która zwana jest też zespołem alergii jamy ustnej lub zespołem Amlot-Lessofa (OAS, ang. Oral Allergy Syndrome). Dotyczy pacjentów uczulonych na pyłki, u których objawy nadwrażliwości występują także po zjedzeniu niektórych owoców lub warzyw. Do nieprawidłowych reakcji może dojść nawet po 5-15 minutach od spożycia pokarmu. Alergeny wywołujące dolegliwości zaliczane są przede wszystkim do białek grupy PR-10 oraz profilin.

W zespole pyłkowo-pokarmowym mogą pojawić się między innymi reakcje krzyżowe pomiędzy:

  • pyłkiem brzozy a selerem, jabłkiem, gruszką, orzechami i przyprawami,
  • pyłkiem bylicy a selerem i marchewką,
  • pyłkiem drzew i orzechami laskowymi,
  • pyłkiem traw a selerem, marchewką i pomidorem,
  • pyłkiem drzew z rodziny bukowatych a jabłkiem i czereśniami.

Zespół lateksowo-owocowy

Powodowany jest przez reakcje krzyżowe między alergenami występującymi w kauczukowcu brazylijskim oraz antygenami banana, kiwi czy awokado. Jest to przykład alergii kontaktowo-pokarmowej, która występuje nawet u 30-80% osób z nadwrażliwością na lateks.

Zespół wieprzowina-sierść kota

Powodowany jest przez reakcje krzyżowe występujące pomiędzy alergenami sierści kota (np. Fel d 2) oraz białkami mięsa wieprzowego (np. albumina wieprzowa).

Zespół ptak-jajo

Jest to zespół alergii krzyżowej wynikający z reakcji pomiędzy alergenami występującymi w jajkach (np. Gal d 5) a białkami drobiu i pierza.

Reaktywność krzyżowa pomiędzy roztoczem kurzu domowego a skorupiakami

Za reakcje te odpowiedzialna jest tropomiozyna, która stanowi alergen pokarmowy niektórych bezkręgowców (np. krewetki, ślimaki) oraz jednocześnie alergen wziewny, którego źródłem są roztocza kurzu domowego i karaluchy. Ten zespół alergii krzyżowej związany jest zazwyczaj z manifestacją objawów ze strony układu pokarmowego (w obrębie jamy ustnej) oraz może być przyczyną zaostrzenia astmy.

Anafilaksja na czerwone mięso po ukłuciu przez kleszcza

Jest to zespół kliniczny alergii spowodowany węglowodanem α-gal, który wprowadzony do organizmu człowieka po ukąszeniu kleszcza, może wywołać objawy alergii po jednoczesnym zjedzeniu czerwonego mięsa. Objawy najczęściej występują po około 2-10 godzinach po posiłku, a u pacjentów obserwowany jest cały panel symptomów: pokrzywka, dolegliwości ze strony układu pokarmowego, obrzęk naczynioruchowy, a nawet wstrząs anafilaktyczny.

Przykłady alergenów uczulających krzyżowo

Przykłady alergenów reagujących krzyżowo:

  • Jeden z alergenów roztoczy, który w ujęciu biochemicznym funkcjonuje jako proteaza cysteinowa (Der p 1), wykazuje reakcje krzyżowe z alergenami rozkruszka mącznego (Aca s 1), trawy cynodonu palczystego (Cyn d CP), czy też tymotki łąkowej (Phl p CP). Z kolei inny alergen roztoczy występujący w postaci tropomiozyny (Der p 10) jest rozpoznawany także przez przeciwciała reagujące z alergenami karalucha (Per a 7), a także antygenami występującymi u nicieni Anisakidae (Ani s 3), dorsza (Gad m 4), krewetki (Lit v 1, Pan b 1, Pen m 1), łososia (Sal s 4), czy też małży (Ven ga 1).
  • Innym doskonałym przykładem reakcji krzyżowych są zależności między głównym alergenem brzozy (Bet v 1) a białkami zawartymi w selerze (Api g 1), fistaszkach (Ara h 8), orzechach laskowych (Cor a 1), jabłku (Mal d 1), truskawkach (Fra a 1), kiwi (Act c 11, Act d 11), soi (Gly m 4), brzoskwini (Pru p 1) oraz w czereśniach (Pru av 1).
  • Epitopy alergenów pszenicy, takich jak Tri a 18, są rozpoznawane przez te same przeciwciała klasy IgE co borowik szlachetny (Bol ed Lectin), soczewica jadalna (aglutyniny Hev b 6 i Len c), fasola zwykła (Pha v PHA) oraz banan (Mus xp 2).

Diagnostyka reakcji krzyżowych. Jak rozpoznać alergię krzyżową?

Podstawą rozpoznania występowania reakcji alergicznych u pacjenta jest zawsze szczegółowy wywiad lekarski.

Następnie można wykonać:

  • punktowe testy skórne (PTS),
  • oznaczenie specyficznych IgE w surowicy,
  • próby prowokacyjne (np. doustna próba prowokacyjna z oceną objawów nosowych oraz próba wargowa).

Reakcje krzyżowe stanowią poważny problem związany z nadwrażliwością pokarmową. Wraz z narastającym problemem chorób alergicznych, konieczne staje się zwiększanie świadomości społecznej i wnikliwa analiza reakcji krzyżowych, co w efekcie może przyczynić się do lepszej diagnostyki i bardziej efektywnego leczenia nadwrażliwości wśród pacjentów na całym świecie.

Bibliografia

  • Buczyłko, K., Majsiak, E. (2017). Wybrane reakcje krzyżowe w alergiach górnych dróg oddechowych i pokarmowych. Alergologia Polska-Polish Journal of Allergology, 4(4), 139-145.
  • Piwowarek, K. Ł., Mincer-Chojnacka, I., Zdanowski, R., & Kalicki, B. (2015). Alergiczna reaktywność krzyżowa–czy nowe wyzwanie dla alergologów?. Pediatria i Medycyna Rodzinna, 11(4).
Udostępnij
Następna porada Jakie są najczęstsze choroby bakteryjne skóry? Poznaj rodzaje i objawy chorób bakteryjnych skóry! Czytaj więcej
Autor Ewa Fiedorowicz
Doktor nauk biologicznych w specjalności biochemia, biolog molekularny, aktywny nauczyciel akademicki i promotorka wielu prac dyplomowych, popularyzatorka nauki. Autorka i współautorka licznych prac naukowych publikowanych w międzynarodowych czasopismach. Przedmiotem jej zainteresowań są zagadnienia z zakresu biochemii medycznej, w tym nadwrażliwości pokarmowej. Pasjonatka wykorzystywania technik immunoenzymatycznych i hodowli komórek in vitro w badaniach naukowych.