Biegunka, ból jelit? Poznaj przyczyny i objawy IBS i sprawdź jak leczyć zespół jelita drażliwego!

IBS

Zespół jelita nadwrażliwego może dotyczyć 10-20% populacji i jest jedną z najczęściej występujących chorób układu pokarmowego. Leczenie IBS pozostaje wyzwaniem nie tylko dla lekarzy, ale także dietetyków, którzy muszą dobrać odpowiednią dietoterapię dla pacjenta. Zespół jelita drażliwego pogarsza jakość życia chorego, a często staje się przyczyną znacznej absencji w pracy.

Większość chorych na IBS zwraca uwagę na pogorszenie samopoczucia po posiłku, dlatego wprowadzenie odpowiedniej diety jest elementem terapii IBS. Leczenie posiada zazwyczaj charakter objawowy, a jego celem jest zmniejszenie nasilenia objawów przez zmianę diety, farmakoterapię i pomoc psychologiczną.

Niestety nie ma jednej, sprawdzonej metody leczenia zespołu jelita drażliwego, a podejście do pacjenta powinno być holistyczne, czyli całościowe, a także indywidualne.

Czym jest IBS (zespół jelita nadwrażliwego)?

Zespół jelita nadwrażliwego, również znany jako zespół jelita drażliwego, w skrócie IBS (irritable bowel syndrome) to przewlekłe zaburzenie pracy przewodu pokarmowego. Rozpoznanie w kierunku IBS powinno być oparte na Kryteriach Rzymskich IV, czyli:

  • nawracający ból brzucha pojawia się minimum jeden dzień w tygodniu w trakcie ostatnich trzech miesięcy i spełnia dodatkowo co najmniej dwa z poniższych kryteriów:
    • jest związany z wypróżnieniem,
    • wiąże się ze zmianą częstotliwości wypróżnień,
    • związany jest ze zmianą konsystencji stolca.

Kryteria powinny być spełnione w trakcie ostatnich trzech miesięcy, przy czym objawy muszą pojawić się co najmniej 6 miesięcy przed rozpoznaniem zespołu jelita nadwrażliwego.

Zgodnie z obowiązującymi kryteriami IBS można podzielić na następujące postacie kliniczne:

  • postać z dominującym zaparciem (IBS-C),
  • postać z dominującą biegunką (IBS-D),
  • postać mieszana (IBS-M),
  • postać niesklasyfikowana (IBS-U).

Zespół jelita nadwrażliwego może dotknąć osoby w każdym wieku, jednak znacznie częściej pojawia się między 20. a 40. rokiem życia. Kobiety chorują prawie dwukrotnie częściej niż mężczyźni.

Jakie są przyczyny IBS?

Przyczyny zespołu jelita drażliwego mogą być różne, jednak z pewnością można stwierdzić, że dużą rolę odgrywają zaburzenia na osi mózg-jelito. Elementem tych interakcji jest mikrobiota jelitowa, czyli flora bakteryjna jelit. Jej zaburzenia są bezpośrednio powiązane z pozostałymi mechanizmami wywołującymi IBS, do których należą:

  • czynniki genetyczne i środowiskowe,
  • czynniki psychologiczno-socjalne,
  • czynniki fizjologiczne:
    • zaburzenia motoryki jelit,
    • nadwrażliwość trzewna,
    • zaburzenia funkcji immunologicznych błony śluzowej jelit.

Dysbioza, czyli zaburzenie równowagi mikroflory jelitowej może prowadzić do mikrozapalenia w jelitach. Dochodzi do zwiększenia przepuszczalności błony jelitowej i zaburzeń pracy przewodu pokarmowego.

Zaburzenia w składzie flory bakteryjnej jelit u osób z IBS obejmują:

  • spadek ilości bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium,
  • wzrost ilości bakterii z rodzaju Streptococcus, Escherichia coli, Clostridium spp.,
  • zaburzenia proporcji między bakteriami z rodzaju Firmicutes i Bacteroidetes.

Pacjenci chorujący z powodu IBS mają 5-krotnie większe ryzyko wystąpienia SIBO, czyli zespołu rozrostu bakteryjnego jelita cienkiego, który odznacza się patologicznie zwiększoną ilością bakterii w jelitach.

Produkty na biegunkę

Jakie są objawy IBS?

Do objawów zespołu jelita drażliwego należą:

  • nawracający ból brzucha,
  • wzdęcia,
  • zaparcia, biegunki lub obydwa objawy występujące naprzemiennie,
  • zmiana konsystencji i kształtu stolca,
  • zaburzenia rytmu wypróżnień.

U pacjentów ze stwierdzonym IBS mogą występować również inne objawy, które nie dotyczą układu pokarmowego, takie jak:

  • senność,
  • bóle głowy,
  • bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa,
  • wzmożone oddawanie moczu w nocy,
  • częste parcie na mocz,
  • zaburzenia miesiączkowania u kobiet,
  • ból w trakcie współżycia seksualnego (dyspareunia).

W badaniach potwierdzono także różnice w tkance mózgowej pacjentów z IBS w porównaniu ze zdrowymi osobami. U większości chorych występuje silne powiązanie między stresem, a pojawieniem się i nasileniem objawów. Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym mogą być także wyjaśnieniem objawów spoza układu pokarmowego, a więc bólów głowy, pleców czy zaburzeń depresyjno-lękowych, które mogą występować nawet u 60% chorych.

Jak leczyć IBS?

Leczenie pacjentów ze stwierdzonym zespołem jelita drażliwego nie należy do najłatwiejszych. Należy podkreślić, że określenie jednoznacznej przyczyny IBS jest trudne, dlatego terapia w dużej mierze polega na leczeniu objawowym i zmianie stylu życia, w tym również diety. Celem terapeutycznym jest przede wszystkim przywrócenie równowagi flory jelitowej.

Farmakoterapia różni się w zależności od danej postaci IBS.

Leczenie stosowane we wszystkich postaciach IBS

Do leków na IBS stosowanych w każdej postaci, czyli zarówno zaparciowej, biegunkowej, mieszanej jak i niesklasyfikowanej należą:

  • leki rozkurczowe - działają poprzez rozluźnienie mięśniówki gładkiej przewodu pokarmowego. W tym celu wykorzystywana jest drotaweryna, hioscyna, mebeweryna, trimebutyna oraz olejek z mięty pieprzowej.
  • leki przeciwdepresyjne, takie jak trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (TLPD) i selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) - ich stosowanie jest szczególnie zalecane u pacjentów z IBS, u których występują zaburzenia emocjonalne takie jak wahania nastroju, złość czy depresja. Ich działanie wpływa także na redukcję bólu u tych pacjentów.

Leczenie IBS stosowane w postaci biegunkowej, mieszanej i niesklasyfikowanej

W postaciach bez dominujących zaparć, w celu zmniejszenia nasilenia objawów, a głównie wzdęć i biegunki rekomenduje się przyjmowanie rifaksyminy. Jej stosowanie podczas leczenia IBS w dawce dobowej 1600 mg zostało zatwierdzone przez Polskie Towarzystwo Gastroenterologii. Rifaksymina:

  • przywraca prawidłowy skład flory bakteryjnej jelit,
  • działa przeciwzapalnie i immunomodulująco,
  • zmniejsza przepuszczalność enterocytów, czyli komórek jelit,
  • przywraca integralność bariery jelitowej.

Leczenie IBS stosowane tylko w postaci z dominującymi zaparciami

W postaci z dominującym zaparciem zaleca się przyjmowanie preparatów glikolu polietylenowego, czyli tak zwanych makrogoli.

Do innych preparatów stosowanych podczas zaparć należy także laktuloza. Podczas stosowania wymienionych leków należy dbać także o prawidłowe nawodnienie organizmu, czyli wypijanie około 2 litrów wody dziennie.

Leczenie IBS stosowane tylko w postaci z dominującą biegunką

Leki przeciwbiegunkowe jako leczenie objawowe może zostać wprowadzone u pacjentów z IBS z dominującą biegunką. Do tych leków należy na przykład loperamid. Wymieniona wcześniej rifaksymina może również być z powodzeniem stosowana w tej postaci.

W celu zmniejszenia innych dolegliwości, takich jak na przykład wzdęcia, może być stosowany simetikon. Udowodniono, że rifaksymina oprócz zmniejszenia nasilenia biegunki przyczynia się również do redukcji wzdęć.

Zmiana stylu życia a IBS

Ważna w leczeniu IBS jest również dietoterapia. Dlaczego? Ponieważ około 60% pacjentów zgłasza nasilenie objawów krótko po spożytym posiłku. Niektórzy z nich zauważają pogorszenie samopoczucia nawet 15 minut po posiłku, a u blisko 93% osób objawy utrzymują się przez 3 godziny po zakończonym posiłku.

Potwierdzoną skuteczność w zespole jelita nadwrażliwego ma dieta low FODMAP, która polega na eliminacji składników, które ulegają fermentacji w świetle jelita. Należą do nich węglowodany, takie jak:

  • fruktoza,
  • laktoza,
  • fruktany,
  • galaktooligosacharydy,
  • alkohole polihydroksylowe (sorbitol, mannitol, ksylitol).

Cukry te są łatwą pożywką dla bakterii, które wykorzystują je do dalszego namnażania, co prowadzi do gazów i wzdęć u chorego.

Duże ilości tych szkodliwych substancji znajdują się w:

  • twarogach,
  • mleku,
  • produktach pszennych,
  • cebuli,
  • kalafiorze,
  • miodzie.

Jednak nie wszystkie produkty, które zawierają FODMAP powodują nasilenie objawów IBS i jest to kwestią bardzo indywidualną. Najlepiej zatem, gdy naszą dietą zajmie się specjalista, którym jest dietetyk.

Wprowadzenie ćwiczeń fizycznych jest również elementem stylu życia, o który powinno się zadbać podczas terapii IBS. Niektóre badania potwierdziły, że umiarkowana aktywność fizyczna może zmniejszyć nasilenie objawów zespołu jelita drażliwego. Potwierdzono również zależność między występowaniem IBS, a prowadzeniem siedzącego trybu życia. Czynnikiem ryzyka jest również stres. Chociaż na pewno nie jest to łatwe, należy w miarę możliwości ograniczyć wpływ bodźców stresowych na nasze życie by polepszyć jego jakość w przebiegu IBS.

Produkty na odbudowę flory bakteryjnej jelit

IBS a IBD

IBD (Inflammatory bowel disease), czyli nieswoiste choroby zapalne jelit to grupa chorób przewlekłych przewodu pokarmowego, do których należą między innymi:

  • wrzodziejące zapalenie jelita grubego (WZJG),
  • choroba Leśniowskiego-Crohna (choroba Crohna),
  • zapalenia mikroskopowe (limfocytowe i kolagenowe).

Podobnie jak w zespole jelita drażliwego etiologia chorób zapalnych jelit nie jest do końca znana i mogą mieć tak naprawdę wiele przyczyn od genetycznych, przez środowiskowe, alergiczne, po zakażenia bakteryjne i wirusowe. Cechują je przede wszystkim okresy remisji i zaostrzeń.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego to rozlany i przewlekły stan zapalny, który może objąć całą okrężnicę. U pacjentów z WZJG występuje najczęściej:

  • biegunka (czasami z krwią i śluzem),
  • ból,
  • gorączka,
  • spadek masy ciała,
  • osłabienie.

Gdy proces zapalny WZJG obejmuje tylko odbytnicę może dojść do:

  • parcia na stolec,
  • bólu odbytu,
  • nietrzymania stolca.

Choroba Leśniowskiego-Crohna najczęściej rozpoczyna się między 15. a 40. rokiem życia i cechuje się przewlekłym stanem zapalnym, który może obejmować praktycznie każdy odcinek przewodu pokarmowego od jamy ustnej po odbyt. Do charakterystycznych objawów Crohna należą:

  • bóle brzucha,
  • biegunka,
  • spadek masy ciała,
  • brak apetytu,
  • gorączka.

Ze względu na często podobne objawy i lokalizację zmian, zwłaszcza na początku chorób układu pokarmowego, ciężko jest je różnicować. Dotyczy to zarówno odróżnienia choroby Leśniowskiego-Crohna od wrzodziejącego zapalenia jelita grubego jak i ogólnie nieswoistych chorób zapalnych jelit od zespołu jelita nadwrażliwego. Co więcej istnieją badania, które potwierdzają zwiększone ryzyko IBD u pacjentów z wczesnym stadium IBS. Wymienione jednostki chorobowe mogą występować również jednocześnie.

Jedną z metod różnicujących IBD od IBS jest badanie kalprotektyny w kale, która jest białkiem ostrej fazy, markerem stanu zapalnego jelit. Jej wysoki poziom może świadczyć o trwającym stanie zapalnym związanym z nieswoistą chorobą zapalną jelit. W przypadku zespołu jelita drażliwego poziom kalprotektyny jest niski lub w normie.

Zespół jelita nadwrażliwego to wieloczynnikowe zaburzenie, którego przyczyny nie są do końca znane. Jego dokuczliwe objawy zdecydowanie wpływają na jakość życia pacjenta, który oprócz leczenia farmakologicznego powinien zmienić styl życia, a przede wszystkim dietę. Chociaż obecnie podejście terapeutyczne do IBS jest rozbudowane, potrzebnych jest więcej badań w kierunku zindywidualizowania leczenia, co może wpłynąć na poprawę jakości życia pacjenta.

Bibliografia

  • Abdul Rani R., Raja Ali R.A., Lee Y.Y., Irritable bowel syndrome and inflammatory bowel disease overlap syndrome: pieces of the puzzle are falling into place, Intest Res., 2016.
  • Gonciarz M., Szkudłapski D., Mularczyk A., Radwan P., Kłopocka M., Bartnik W., Rydzewska G., Wytyczne postępowania z chorymi na nieswoiste choroby zapalne jelit w praktyce lekarza rodzinnego, Lekarz POZ, 2017.
  • Wawryniuk A., Rybak M., Szwajkosz K., Sawicka K., Krzyżanowska E., Łuczyk R., Szymczuk E., Tomaszewski A., Choroba Leśniowskiego Crohna będąca przewlekłym stanem zapalnym przewodu pokarmowego, Journal of Education, Health and Sport, Radomska Szkoła Wyższa, 2017.
  • Zawadzka P., Nieswoiste zapalenia jelit – wczoraj i dziś, Nowiny Lekarskie, 2006.
  • Pawlak K., Rudzik R., Lewiński M., Majcher S., Słuczanowska-Głąbowska S., Dieta L-FODMAP w leczeniu zespołu jelita drażliwego, Bromat. Chem. Toksykol. – L, 2017.
  • Sadeghian M., Sadeghi O., Hassanzadeh Keshteli A., Daghaghzadeh H., Esmaillzadeh A., Adibi P., Physical activity in relation to irritable bowel syndrome among Iranian adults, PLoS One., 2018.
Udostępnij
Następna porada Kwas moczowy poza normą? Poznaj przyczyny i objawy podwyższonego kwasu moczowego i sprawdź jak leczyć hiperurykemię! Czytaj więcej
Autor Natika Karolak
Absolwentka farmacji Collegium Medicum w Bydgoszczy oraz studiów podyplomowych „Marketing strategiczny na rynku farmaceutycznym” Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. Aktualnie poznaje uroki berlińskiego życia oraz niemieckich aptek.
Farmaceuta
Potrzebujesz darmowej porady? Zapytaj farmaceutę