Dieta w zespole jelita drażliwego. Co jeść a czego unikać chorując na IBS?

Dieta w zespole jelita drażliwego. Co jeść a czego unikać chorując na IBS?

Zespół jelita drażliwego (IBS, z ang. irritable bowel syndrome) to schorzenie trudne do zdiagnozowania, o wielu różnych, bardzo uciążliwych objawach. Do najczęstszych należą biegunki, zaparcia i bóle brzucha. Ponieważ wszystkie one mają swoje źródło w przewodzie pokarmowym, leczenie IBS polega przede wszystkim na zachowaniu odpowiedniej diety. Na szczęście może ona skutecznie pomóc.

Objawy IBS

Najważniejszymi i utrudniającymi chorym funkcjonowanie objawami zespołu jelita drażliwego są częste bóle brzucha i zaburzenia rytmu wypróżnień (np. nagłe, silne biegunki, długotrwałe zaparcia), które nie są związane z innymi chorobami. Chorym dokuczają także wzdęcia, zgaga, nudności, wymioty oraz nieustanne uczucie zmęczenia czy bezsenność. W kale pojawiać się może śluz.

Przyczyny zespołu jelita drażliwego

Nie znamy przyczyn zespołu jelita drażliwego. Wśród jego czynników wymienia się:

  • zaburzenia motoryki jelit i osi mózgowo-jelitowej,
  • nadwrażliwość trzewną,
  • przebycie długotrwałej biegunki infekcyjnej lub antybiotykoterapii,
  • długotrwałe ograniczenie podaży węglowodanów w diecie.

Bardzo często mówi się też o czynnikach psychicznych w zespole jelita drażliwego, takich jak:

  • stres,
  • stany lękowe,
  • trauma,
  • depresja.

By zdiagnozować zespół jelita drażliwego, objawy muszą występować przez co najmniej trzy miesiące. Diagnoza potwierdza IBS, o ile wykluczone zostały wcześniej inne choroby, które mogłyby je powodować, np.

  • bakteria Helicobacter Pylori,
  • wrzodziejące zapalenie jelita grubego,
  • choroba Leśniewskiego-Crohna.

Produkty na biegunkę

Typy zespołu jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego może przyjąć cztery typy:

  • biegunkowy,
  • zaparciowy,
  • mieszany,
  • najtrudniejszy do leczenia niesklasyfikowany.

Ze względu na zupełnie inny charakter objawów IBS w przypadku każdego z typów, bardzo ważne jest, by dieta w zespole jelita drażliwego była ustalana indywidualnie dla każdego pacjenta. Jadłospis w zespole jelita drażliwego zależeć powinien nie tylko od typu IBS, ale musi także uwzględniać inne choroby współistniejące u pacjenta. Wiele alergii i nietolerancji na poszczególne produkty spożywcze jest też osobniczych - dlatego ogólne zalecenia należy każdorazowo dopasowywać do potrzeb chorego.  

Planując dietę w IBS, należy też zwrócić uwagę, jakie produkty powodują nasilenie objawów. Baczna obserwacja pozwoli na zmiany w jadłospisie - tak, aby dolegliwości zmniejszyły się, a dieta nie była bardzo restrykcyjna. Warto prowadzić dzienniczek żywieniowy i zapisywać w nim nie tylko spożywane produkty (wraz z metodami ich przetwarzania), ale i objawy, jakie się po nich pojawiły. To pomoże ustalić listę produktów do przynajmniej czasowego wykluczenia z jadłospisu - i tych, które mogą je zastąpić. Najlepiej współpracować na tym etapie z dietetykiem.

Dieta w zespole jelita drażliwego - jakie są zalecenia?

Ponieważ u większości pacjentów występowanie trudnych objawów ma bezpośredni związek ze spożywanymi pokarmami, najważniejszym zaleceniem w diecie kierowanej na złagodzenie dolegliwości IBS jest stałe lub czasowe wykluczenie lub ograniczenie produktów, które powodują nasilenie objawów.

Należą do nich najczęściej:

  • cytrusy,
  • drożdże,
  • jajka,
  • mleko i nabiał,
  • warzywa wzdymające, takie jak np. brukselka, brokuły, cebula, czosnek, kalafior czy kapusta,
  • produkty z pszenicy,
  • ostre przyprawy,
  • potrawy smażone i tłuste,
  • dania fast food.

Pacjentom z IBS zaleca się zatem:

  • unikanie lub ograniczenie powodujących objawy potraw i produktów (np. z powyższej listy, ale i pochodzących z indywidualnej obserwacji),
  • unikanie kawy, herbaty, napojów gazowanych i alkoholu,
  • spożywanie czterech-pięciu niewielkich posiłków dziennie w regularnych odstępach czasu.

Jak gotować w zepole jelita drażliwego?

W zespole jelita drażliwego bardzo ważne są metody przetwarzania i obróbki żywności. Zalecane jest:

  • gotowanie na parze,
  • duszenie bez dodatku tłuszczu,
  • pieczenie w folii.

Ze smażenia, grillowania i pieczenia należy zrezygnować.

Zespół jelita drażliwego a SIBO

Niektóre osoby z zespołem jelita drażliwego cierpią też na zespół przerostu bakteryjnego (SIBO, z ang. small intestinal bacterial overgrowth). Dlatego części pacjentów ulgę przynosi zalecana przy SIBO dieta FODMAP, czyli z wykluczeniem wysoko fermentujących węglowodanów (z ang. fermentable oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides and polyols, czyli fermentujące oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i alkohole wielowodorotlenowe).

Dieta FODMAP a zespół jelita drażliwego

Produkty obfitujące w FODMAP mogą być powodem nasilenia dolegliwości u pacjentów z IBS, ponieważ trafiają do jelita w formie prawie niezmienionej. Tam wchłaniają wodę, co może skutkować rozciągnięciem ścian jelita i bólem lub biegunką. Następnie w jelicie grubym produkty bogate w FODMAP ulegają fermentacji, podczas której wytwarzana jest duża ilość gazów, co skutkować może wzdęciami i kolejnymi dolegliwościami bólowymi. Wyklucza się więc takie produkty, by w pierwszej kolejności usunąć bezpośrednie przyczyny pojawienia się przykrych objawów.

Produkty wykluczone w diecie FODMAP

Produkty obfitujące w wysoko fermentujące węglowodany znajdują się w każdej grupie produktów spożywczych. Stosując dietę FODMAP należy wykluczyć:

  • warzywa (np. por, czosnek, kapusta, brukselka, kalafior, szparagi),
  • owoce (np. mango, jabłka, wiśnie, śliwki, arbuz, owoce suszone),
  • mleko i przetwory mleczne (np. mleko krowie, twaróg, jogurt, lody),
  • produkty zbożowe (np. na bazie pszenicy, żyta, jęczmienia),
  • orzechy i nasiona (nerkowce, pistacje),
  • miód, syrop kukurydziany, słodziki.

Stosowanie diety FODMAP w zespole jelita drażliwego

Dieta FODMAP składa się z trzech etapów, z których najbardziej restrykcyjny jest pierwszy - eliminuje się w nim z menu wszelkie produkty o wysokiej zawartości FODMAP i zastępuje je tymi o niższej. Kolejne etapy są już łatwiejsze, ponieważ stopniowo włącza się w nich do diety kolejne wykluczane uprzednio produkty - najlepiej pojedynczo, by móc obserwować, jak reaguje na nie organizm.

Dieta FODMAP nie jest jednak pierwszym zaleceniem w przypadku zespołu jelita drażliwego. Jest też dietą eliminacyjną, której dłuższe stosowanie grozi niedoborami, takimi jak:

  •  antyoksydanty,
  • błonnik,
  • witaminy z grupy B,
  • wapń.

Polskie Towarzystwo Gastroenterologii nie rekomenduje się jej kontynuowania, jeśli po sześciu tygodniach stosowania u chorego nie nastąpi poprawa.

Podsumowując, należy wspomnieć, że niezależnie od przyczyn zespołu jelita drażliwego, u większości pacjentów pojawienie się dolegliwości zależy od stosowanej diety, a rokowania co do wyleczenia IBS są jak dotąd niezbyt pomyślne. Po zaprzestaniu stosowania się do zaleceń dietetycznych objawy zwykle wracają. Warto więc skorzystać z pomocy specjalisty, by wraz z nim ułożyć dopasowaną do indywidualnych potrzeb, dobrze zbilansowaną, jak najbardziej urozmaiconą dietę, którą będzie można stosować przez długi czas, a nawet do końca życia.

Udostępnij
Następna porada Dieta w zespole policystycznych jajników. Co jeść a czego unikać chorując na PCOS? Czytaj więcej
Autor Ewa Bakota
Dietetyczka, psychodietetyczka. Absolwentka studiów podyplomowych Poradnictwo dietetyczne – postępy w żywieniu człowieka w Instytucie Żywności i Żywienia im. prof. dra med. Aleksandra Szczygła i kierunku Psychodietetyka w Centrum Kształcenia Podyplomowego Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. www.dietakontaktowa.pl