Inwazyjna choroba meningokokowa (IChM). Jakie są przyczyny, objawy i skutki zakażenia meningokokami? Jak leczyć IChM i kto powinien się zaszczepić?

Chory mężczyzna

Meningokoki to bakterie wywołujące inwazyjną chorobę meningokokową, która obarczona jest dużym ryzykiem zgonu pacjenta. Choć choroba ta uważana jest za rzadką w Europie, każdego roku w Polsce rejestrowanych jest nawet do 200 przypadków. Jakie są przyczyny i objawy choroby meningokokowej? Kto jest najbardziej narażony na zakażenie meningokokami? Czy istnieje skuteczna szczepionka przeciwko meningokokom? Jak leczyć inwazyjną chorobę meningokową?

Czym są meningokoki?

Meningokokami, zwanymi też dwoinkami zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, określamy Gram-ujemne bakterie z gatunku Neisseria meningitidis.

Na podstawie analizy polisacharydu otoczkowego patogenu, zidentyfikowano 12 grup serologicznych meningokoków, a ich występowanie uzależnione jest od obszaru geograficznego.

W skali globalnej najbardziej niebezpieczne są warianty A, B, C, W-135 oraz Y:

  • serogrupa A wywołuje zakażenia głównie w Azji,
  • serogrupy C, W-135 oraz Y wywołują zakażenia głównie w Afryce, Europie, Stanach Zjednoczonych, Ameryce Południowej,
  • serogroupa B wywołuje zakażenia głównie w Stanach Zjednoczonych, Ameryce Południowej, Afryce, Europie, Azji, Australii oraz Nowej Zelandii.

W Polsce za większość zdiagnozowanych przypadków choroby meningokokowej odpowiadają:

  • serogrupa B (65% przypadków),
  • serogrupa C (20% przypadków),
  • w ostatnim czasie także serogrupa W-135 (około 11% przypadków).

Ustalono, że nawet od 10 do 25% zdrowych osób w społeczeństwie może być nosicielami bakterii Neisseria meningitidis. W tym przypadku obecność meningokoków w jamie nosowo-gardłowej ma charakter bezobjawowy i nie powoduje skutków zdrowotnych.

Niestety istnieje kilka grup, u których zakażenie bakterią ma poważne konsekwencje w postaci inwazyjnej choroby meningokokowej (IChM), która może mieć charakter:

  • zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych (ZOMR),
  • sepsy (posocznicy),
  • zespołu Waterhouse-Friderchisen (sepsa z występującą martwicą krwotoczną nadnerczy),
  • zapalenia płuc z bakteriemią,
  • zapalenia mięśnia sercowego,
  • zapalenia szpiku kostnego,
  • septycznego zapalenia stawów,
  • niewydolności wielonarządowej,
  • w skrajnych przypadkach może dojść nawet do zgonu

Pozostałe konsekwencje zakażenia meningokokami (tzw. zakażenia nieinwazyjne) mogą obejmować między innymi:

  • zapalenie ucha środkowego,
  • zapalenie spojówek,
  • zapalenie zatok.

Na szczęście inwazyjna choroba meningokokowa w Europie występuje dość rzadko, na co z pewnością wpływa możliwość stosowania szczepień ochronnych. 

Jak można się zarazić meningokokami?

Jedynym rezerwuarem bakterii z gatunku Neisseria meningitidisjest człowiek.

Istnieją dwie główne możliwości przeniesienia meningokoków na inne osoby:

  • droga kropelkowa,
  • kontakt bezpośredni z nosicielem lub osobą chorą, np. poprzez pocałunek.

Okres inkubacji choroby może trwać od 2 do 10 dni, zazwyczaj jednak wynosi on 3-4 doby.

Pamiętajmy, że ryzyko zakażenia rośnie jeśli przebywamy w miejscach zatłoczonych, słabo wentylowanych lub w przypadku niewystarczającego dbania o higienę. Świadomość ryzyka zakażenia meningokokami powinny też mieć osoby wybierające się na tereny endemicznego i epidemicznego występowania bakterii Neisseria meningitidis.

Do zakażenia meningokokami może dojść na każdym etapie życia, jednak największe ryzyko ciężkiego przebiegu choroby występuje:

  • u dzieci do 5 roku życia, przy czym najwięcej powikłań odnotowywanych jest u pacjentów do 12 miesiąca życia,
  • u osób od 16 do 21 roku życia.

Inwazyjna choroba meningokokowa jest corocznie diagnozowana u ponad miliona ludzi na całym świecie. Natomiast w Polsce, według dostępnych statystyk, każdego roku jest rozpoznawana u 150 - 200 pacjentów. Dane te pozwalają na stwierdzenie, że zapadalność na IChM w naszym kraju występuje na niskim poziomie w skali całej Europy, na terenie której corocznie odnotowuje się blisko 3,5 tysiąca przypadków. 

Należy podkreślić, że w Polsce istnieje obowiązek rejestracji wszystkich przypadków zakażenia meningokokami, za co odpowiedzialny jest Krajowy Ośrodek Referencyjny ds. Diagnostyki Bakteryjnych Zakażeń Ośrodkowego Układu Nerwowego (KOROUN).

Produkty wspomagające odporność

Jakie są objawy choroby meningokokowej?

Do najważniejszych objawów zakażenia meningokokami należą:

  • czerwone krosty na ciele, które w późniejszym okresie zlewają się w większe plamy,
  • gorączka, której często towarzyszą drgawki,
  • ból głowy,
  • światłowstręt,
  • sztywność karku,
  • bóle mięśni i stawów,
  • senność,
  • ogólne uczucie osłabienia i rozbicia,
  • biegunka, nudności i wymioty,
  • infekcja górnych dróg oddechowych.

Należy podkreślić, że u dzieci do 2 roku życia przebieg choroby meningokokowej może mieć inny charakter niż u osób dorosłych.

U najmłodszych pacjentów powinny nas dodatkowo zaniepokoić (oprócz wyżej wymienionych objawów):

  • zimne dłonie i stopy,
  • rozpaczliwy płacz lub kwilenie,
  • odchylenie głowy do tyłu,
  • pulsujące ciemiączko (u niemowląt),
  • wysypka wybroczynowa.

Na czym polega test szklanki? Dlaczego prosty test może uratować nam życie?

W wielu przypadkach zakażenie meningokokami będzie skutkowało pojawieniem się wysypki. W pierwszym okresie ma ona postać drobnych, czerwonych krostek (tzw. wysypka wybroczynowa), które z czasem zlewają się w większe plamy.

Wysypka wybroczynowa wywołana meningokokami nie bledne pod naciskiem, dlatego w jej rozpoznaniu może pomóc zwykła szklanka, pod warunkiem, że jest ona przezroczysta.

Wystarczy przyłożyć naczynie do zmienionej chorobowo skóry i jeśli nie zauważymy blednięcia krostek, powinniśmy jak najszybciej udać się do lekarza.

Wykonanie tej prostej czynności, które nazwane jest testem szklanki, może ułatwić szybkie rozpoznanie zakażenia meningokokami i w efekcie uratować zdrowie, a nawet życie pacjenta.

Jak rozpoznać zakażenie meningokokami?

Rozpoznanie choroby powinno być oparta na:

  • badaniu podmiotowym i przedmiotowym pacjenta,
  • wykonaniu posiewu mikrobiologicznego z materiału pobranego od pacjenta (krew, płyn mózgowo-rdzeniowy lub wymaz z jamy nosowo – gardłowej),
  • przeprowadzeniu testu genetycznego przy wykorzystaniu techniki PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy, ang. polymerase chain reaction).

Jak leczyć chorobę meningokokową?

Inwazyjna choroba meningokokowa to niebezpieczna choroba zakaźna, często o gwałtownym i poważnym przebiegu. Pacjent musi być bezwzględnie oddany pod opiekę specjalistów, którzy zalecą odpowiednie leczenie.

Rokowania niestety nie są niestety zbyt optymistyczne. Ryzyko śmierci na skutek choroby meningokokowej jest szacowane na około 10%, natomiast przy wystąpieniu sepsy wskaźnik ten wynosi aż 70%. 

U chorego konieczna jest pilna hospitalizacja i dożylne podanie antybiotyków:

  • penicyliny,
  • lub cefalosporyn III generacji.

Nawet po wyleczeniu inwazyjnej choroby meningokokowej, pacjenci mogą jeszcze długo odczuwać jej skutki.

Jakie są skutki i powikłania po chorobie meningokokowej?

Po przechorowaniu zakażenia meningokokami istnieje duże prawdopodobieństwo wystąpienia powikłań, w postaci:

  • niedosłuchu,
  • uszkodzenia mózgu,
  • padaczki,
  • konieczności amputacji części kończyn,
  • uszkodzenie nerek,
  • ubytków skóry i tkanki podskórnej,
  • zaburzeń emocjonalnych.

Czy są szczepionki na meningokoki? Kto powinien się zaszczepić?

Zakażenie meningokokami może być katastrofalne w skutkach, dlatego warto skorzystać ze szczepienia ochronnego, które wprawdzie w naszym kraju nie jest obowiązkowe, ale zalecane przez Ministerstwo Zdrowia. Za szczepienie przeciwko meningokokom musimy zapłacić z własnej kieszeni, ale warto potraktować ten wydatek jako inwestycję we własne zdrowie.

Obecnie dostępne są następujące szczepionki na meningokoki:

  • skoniugowana szczepionka monowalentna (przeciwko serotypowi C) lub poliwalentna (przeciw serotypom A, C, W i Y),
  • szczepionka białkowa przeciwko serogrupie B.

Należy mieć świadomość, że dana szczepionka chroni tylko przed tą grupą serologiczną meningokoków, przeciwko którym jest skierowana.

Szczepienia ochronne przeciwko meningokokom są szczególnie zalecane:

  • niemowlętom po 2 miesiącu życia,
  • dzieciom i młodzieży (szczególnie przebywającym w dużych skupiskach, np. przedszkole, szkoła, internat),
  • personelowi medycznemu,
  • pacjentom z obniżoną odpornością,
  • osobom podróżującym do krajów zwiększonego ryzyka zakażeń meningokokowych,
  • osobom powyżej 65 roku życia.

Ochrona przed chorobą meningokokową obejmuje także tzw. chemioprofilaktykę, która polega na podaniu antybiotyku osobom, które miały bezpośredni kontakt z chorymi zakażonymi bakteriami Neisseria meningitidis.

W takim przypadku możliwe jest zalecenie zastosowania:

  • rifampicyny (doustnie, przez okres 2 dni),
  • ceftriaksonu (domięśniowo, jednorazowa dawka)
  • ciprofloksacyny (doustnie, jednorazowa dawka, możliwe zastosowanie tylko u osób powyżej 18 roku życia).

Pamiętajmy, że w przypadku podejrzenia zakażenia meningokokami należy niezwłocznie skorzystać z pomocy lekarskiej, gdyż przebieg choroby może mieć charakter gwałtowny oraz stanowi poważne zagrożenie zdrowia i życia pacjenta. Konieczna jest hospitalizacja i jak najszybsze wdrożenie antybiotykoterapii.

Bibliografia

  • Purmohamad, A., Abasi, E., Azimi, T., Hosseini, S., Safari, H., Nasiri, M. J., & Fooladi, A. A. I. (2019). Global estimate of Neisseria meningitidis serogroups proportion in invasive meningococcal disease: a systematic review and meta-analysis. Microbial pathogenesis, 134, 103571.
  • Skoczyńska, A., Kuch, A., Waśko, I., Gołębiewska, A., Ronkiewicz, P., Markowska, M., Wasiak, K., Hryniewicz, W. (2012). Inwazyjna choroba meningokokowa u chorych poniżej 20. roku życia w Polsce w latach 2009–2011. pediatria polska, 87(5), 438-443.
  • Xu, J., Chen, Y., Yue, M., Yu, J., Han, F., Xu, L., & Shao, Z. (2022). Prevalence of Neisseria meningitidis serogroups in invasive meningococcal disease in China, 2010-2020: a systematic review and meta-analysis. Human Vaccines & Immunotherapeutics, 2071077.
  • https://www.gov.pl/web/psse-wolomin/meningokoki  (data dostępu 22.10.2022)
  • https://www.gov.pl/web/wsse-poznan/meningokoki---neisseria-meningitidis (data dostępu 22.10.2022)
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/meningokoki/ (data dostępu 22.10.2022)
  • https://szczepienia.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2021/12/Obszary-wyste%CC%A8powania-inwazyjnej-choroby-meningokowej.pdf  (data dostępu 22.10.2022)
  • https://www.who.int/teams/health-product-policy-and-standards/standards-and-specifications/vaccine-standardization/meningococcal-meningitis (data dostępu 22.10.2022)
Udostępnij
Następna porada Czym jest i jak działa płyn Lugola? Czy płyn Lugola jest do picia? Sprawdź kiedy go stosować! Czytaj więcej
Autor Ewa Fiedorowicz
Doktor nauk biologicznych w specjalności biochemia, biolog molekularny, aktywny nauczyciel akademicki i promotorka wielu prac dyplomowych, popularyzatorka nauki. Autorka i współautorka licznych prac naukowych publikowanych w międzynarodowych czasopismach. Przedmiotem jej zainteresowań są zagadnienia z zakresu biochemii medycznej, w tym nadwrażliwości pokarmowej. Pasjonatka wykorzystywania technik immunoenzymatycznych i hodowli komórek in vitro w badaniach naukowych.
Farmaceuta
Potrzebujesz darmowej porady? Zapytaj farmaceutę