Czy leki na cukrzycę pomagają schudnąć? GLP-1, metformina i inne terapie

W ostatnich latach leki z grupy analogów GLP-1, stosowane m.in. w terapii cukrzycy typu 2, zyskały ogromną popularność jako preparaty kojarzone z redukcją masy ciała. Jedną z najlepiej znanych substancji z tej grupy jest semaglutyd, który wpływa na kontrolę glikemii, uczucie sytości i apetyt. Nie oznacza to jednak, że każdy lek „na cukrzycę” można traktować jako środek na odchudzanie. Takie leczenie wymaga wskazań medycznych, recepty i nadzoru lekarza. Sprawdź, czym są leki GLP-1, kiedy się je stosuje, jakie mogą dawać działania niepożądane i dlaczego przyjmowanie ich przez osoby zdrowe lub kupowanie z niepewnego źródła może być niebezpieczne.

Nadwaga i otyłość stanowią czynniki zwiększające ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2, nadciśnienia tętniczego, chorób układu sercowo-naczyniowego i niektórych nowotworów. Otyłość nie jest wyłącznie problemem estetycznym - to choroba przewlekła, która wymaga długofalowego postępowania, obejmującego styl życia, żywienie, aktywność fizyczną, wsparcie psychologiczne, a u części pacjentów również leczenie farmakologiczne lub chirurgiczne. Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości podkreśla, że otyłość zwiększa ryzyko ponad 200 chorób, a NFZ wskazuje ją jako jedno z głównych wyzwań zdrowia publicznego.

Zwykle w utrzymaniu prawidłowej masy ciała kluczowe znaczenie mają dobrze zbilansowana dieta, aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu oraz leczenie chorób współistniejących. U części osób, zwłaszcza z chorobą otyłościową, sama zmiana stylu życia może jednak nie wystarczać. W takich sytuacjach lekarz może rozważyć leczenie farmakologiczne, ale zawsze po ocenie wskazań, przeciwwskazań, ryzyka działań niepożądanych i chorób towarzyszących.

W ostatnich latach szczególne zainteresowanie wzbudziły leki z grupy analogów glukagonopodobnego peptydu-1, czyli GLP-1. U pacjentów z cukrzycą typu 2 pomagają one kontrolować stężenie glukozy we krwi, a jednocześnie mogą wpływać na apetyt, uczucie sytości i masę ciała. To właśnie dlatego zaczęto o nich mówić w kontekście leczenia otyłości.

GLP-1, czyli glukagonopodobny peptyd-1, to hormon inkretynowy wydzielany w jelitach po posiłku. Bierze on udział w regulacji gospodarki węglowodanowej, wpływa na wydzielanie insuliny i glukagonu, spowalnia opróżnianie żołądka oraz oddziałuje na ośrodki związane z apetytem i sytością.

Leki określane jako agoniści receptora GLP-1 lub analogi GLP-1 naśladują działanie tego hormonu. Medycyna Praktyczna opisuje, że semaglutyd zmniejsza masę ciała i masę tłuszczową głównie przez zmniejszenie podaży kalorii, hamowanie łaknienia i wpływ na preferencje żywieniowe, m.in. mniejszą ochotę na pokarmy wysokotłuszczowe.

Przykładem leku stosowanego w cukrzycy, a jednocześnie wykorzystywanym w redukcji wagi jest semaglutyd, który jest analogiem glukagonopodobnego peptydu-1 (GLP-1).

W naszym kraju semaglutyd jest zarejestrowany jako lek dla dorosłych pacjentów z cukrzycą typu 2.

Może być on stosowany samodzielnie (np. jeśli istnieją przeciwwskazania stosowania metforminy) lub w terapiach skojarzonych z innymi lekami przeciwcukrzycowymi.

Zasada działania semaglutydu polega na jego łączeniu się z receptorami GLP-1, czego efektem jest między innymi:

• korzystny wpływ na stężenie glukozy i lipidów w organizmie,
• efekt inkretynowy i nasilenie sekrecji insuliny,
• zmniejszenie sekrecji glukagonu,
• zwiększenie uczucia sytości, zmniejszenie łaknienia oraz ograniczenie spożywanie pokarmów,
• opóźnienie opróżniania żołądka,
• modulowanie czynności układu sercowo-naczyniowego,
• dodatkowo semaglutyd wykazuje działanie prewencyjne odnośnie nadciśnienia tętniczego, zawału serca oraz udaru mózgu, co dało nadzieję nie tylko na utratę wagi, ale też poprawę stanu zdrowia u osób otyłych, którzy nie mogą osiągnąć zadowalającego efektu poprzez stosowanie metod niefarmakologicznych.

Przykładem substancji z grupy analogów GLP-1 jest semaglutyd. To substancja czynna obecna w różnych produktach leczniczych, ale bardzo ważne jest to, że nie każdy lek z semaglutydem ma takie samo wskazanie.

Część produktów z semaglutydem jest zarejestrowana do leczenia dorosłych pacjentów z niedostatecznie kontrolowaną cukrzycą typu 2 - jako uzupełnienie diety i aktywności fizycznej, samodzielnie lub w połączeniu z innymi lekami przeciwcukrzycowymi. Dotyczy to m.in. semaglutydu w postaci roztworu do wstrzykiwań oraz tabletek stosowanych doustnie w terapii cukrzycy typu 2.

Istnieje również produkt leczniczy z semaglutydem zarejestrowany do kontroli masy ciała i jest on stosowany łącznie z dietą i aktywnością fizyczną u dorosłych pacjentów z BMI co najmniej 30 kg/m² lub z BMI co najmniej 27 kg/m² i chorobami związanymi z nieprawidłową masą ciała, takimi jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia lipidowe, obturacyjny bezdech senny albo przebyte zdarzenia sercowo-naczyniowe.

Dlatego nie powinno się używać uproszczenia, że „lek na cukrzycę jest lekiem na odchudzanie”. Prawidłowe rozróżnienie brzmi: niektóre leki z grupy GLP-1 są stosowane w cukrzycy typu 2, a niektóre - w określonych wskazaniach - mogą być stosowane w leczeniu choroby otyłościowej lub kontroli masy ciała. Decyzję o terapii zawsze podejmuje lekarz.

W Polsce dostępne są preparaty z semaglutydem w formie:

• tabletek doustnych,
• roztworu do podskórnej iniekcji.

Substancja czynna zawarta w dostępnych lekach produkowana przy wykorzystaniu drożdży Saccharomyces cerevisiae w oparciu o metody inżynierii genetycznej (technika rekombinacji DNA). Uzyskany w ten sposób peptyd wykazuje podobną sekwencję, która występuje w glukagonopodobnym peptydzie-1 (GLP-1), należącym do hormonów inkretynowych. Zjawisko to sprawiło, że semaglutyd został uznany za analog GLP-1, co umożliwiło jego wykorzystanie jako substancji czynnej w lekach przepisywanych pacjentom z cukrzycą typu 2.

Lek zawierający semaglutyd może być wydawany wyłącznie na receptę, zgodnie z zaleceniem lekarza.

Zgodnie z informacją umieszczoną w ulotce, preparat zawierający semaglutyd w formie roztworu do wstrzykiwań zawiera w opakowaniu także wstrzykiwacz oraz igły. Jest on refundowany, a za jego pojedyncze opakowanie kupione na receptę pacjent zapłaci nieco ponad 100 zł (koszt leku bez refundacji wynosi około 350 zł).

Preparat ten może być podawany wyłącznie podskórnie, a nigdy domięśniowo czy dożylnie. Sporą wygodą w stosowaniu leku jest jego podawanie w formie 1 iniekcji  tygodniowo, co uwarunkowane jest okresem półtrwania peptydu i jego powolnym uwalnianiem.

Pacjenci mogą skorzystać także z semaglutydu w postaci tabletek do stosowania doustnego, które należy przyjmować codziennie. Preparat dostępny jest w trzech dawkach 3 mg, 7 mg oraz 14 mg. Za pojedyncze opakowanie zawierające 10 tabletek pacjent musi zapłacić około 130 zł, natomiast zakup opakowania z 30 tabletkami związany jest z kosztem nawet ponad 600 zł.

Leków z semaglutydem nie wolno stosować jeśli u pacjenta występuje nadwrażliwość na jakiekolwiek składniki preparatu. Nie może być on także zamiennikiem insuliny ani podawany osobom ze zdiagnozowaną cukrzycą typu 1 lub kwasicą ketonową.

Nie zaleca się podawania semaglutydu pacjentom z ciężką niewydolnością serca, schyłkową niewydolnością nerek i ciężkimi zaburzeniami czynności wątroby.

Należy pamiętać, że stosowanie semaglutydu może powodować hipoglikemię, zmniejszoną sprawność psychofizyczną oraz nasilać objawy retinopatii cukrzycowej.

Wśród przeciwwskazań znajduje się także ciąża i karmienie piersią.

Stosowanie preparatu z semaglutydem może wywołać działania niepożądane, do których zaliczamy między innymi:

• ból brzucha i zaparcia,
• biegunkę,
• wymioty,
• wzdęcia, niestrawność i nadmierną produkcję gazów jelitowych,
• refluks żołądkowo-przełykowy,
• zaburzenia smaku,
• zmęczenie,
• zawroty głowy,
• kamicę żółciową,
• zwiększenie częstotliwości rytmu serca,
• reakcje anafilaktyczne i działanie immunogenne.

Należy podkreślić, że do chwili obecnej semaglutyd jest zarejestrowany jako lek przeznaczony dla pacjentów z cukrzycą typu 2 i powinien być przyjmowany zgodnie z zaleceniami lekarza. Preparat daje nadzieję na redukcję wagi u wielu pacjentów, jednak nie jest oficjalnie zatwierdzony jako środek wspierający odchudzanie. Dodatkowo osoby stosujące lek często zgłaszają działanie niepożądane między innymi w postaci zaburzeń ze strony układu pokarmowego, dlatego rutynowe i bezpieczne wykorzystywanie semaglutydu oraz innych związków biologicznie aktywnych w terapii otyłości nadal wymaga czasu i intensywnych badań. 

Stosowanie leków GLP-1 bez wskazań medycznych może prowadzić do działań niepożądanych, nieprawidłowej podaży energii i składników odżywczych, odwodnienia, dolegliwości żołądkowo-jelitowych oraz interakcji z innymi lekami. U osób, które chcą szybko schudnąć, dodatkowym ryzykiem jest traktowanie leku jako zamiennika diety, aktywności fizycznej i diagnostyki przyczyn nadmiernej masy ciała.

Leczenie choroby otyłościowej nie powinno polegać wyłącznie na obniżaniu liczby kilogramów. Ważne są także: poprawa parametrów metabolicznych, ochrona masy mięśniowej, leczenie chorób współistniejących, edukacja żywieniowa i długoterminowe utrzymanie efektów. Dlatego terapia powinna być prowadzona przez lekarza, a w razie potrzeby także z udziałem dietetyka, psychologa, diabetologa, endokrynologa lub specjalisty leczenia otyłości.

Rosnąca popularność leków stosowanych w cukrzycy i otyłości spowodowała również wzrost liczby sfałszowanych produktów oferowanych online.

GIF i URPL ostrzegają, że fałszywe preparaty z semaglutydem, liraglutydem czy tirzepatydem są sprzedawane m.in. przez nielegalne strony oraz media społecznościowe. Mogą nie zawierać deklarowanej substancji, mieć niewłaściwe stężenie lub zawierać szkodliwe zanieczyszczenia. Lek dostępny na receptę należy pozyskiwać wyłącznie z legalnego obrotu.

Coraz częściej - nie.

Część substancji była rozwijana i stosowana najpierw w diabetologii, dlatego takie określenie mocno zakorzeniło się w internecie. Dziś jednak niektóre z nich występują również w odrębnych produktach leczniczych zarejestrowanych bezpośrednio do leczenia choroby otyłościowej.

Lepsze pytanie brzmi więc:

czy pacjent ma wskazanie do farmakologicznego leczenia nadmiernej masy ciała i jaka terapia jest dla niego odpowiednia?

To lekarz ocenia m.in. BMI, choroby związane z otyłością, gospodarkę glukozową, ciśnienie, profil lipidowy, stan serca, nerek i wątroby, inne przyjmowane leki oraz ewentualne przeciwwskazania.

Określenie „lek na cukrzycę na odchudzanie” jest dziś zbyt dużym uproszczeniem. Nie wszystkie leki przeciwcukrzycowe zmniejszają masę ciała, a część substancji kojarzonych wcześniej przede wszystkim z diabetologią ma obecnie także odrębne wskazanie do leczenia choroby otyłościowej.

Dotyczy to również semaglutydu, który w terapii kontroli masy ciała jest dostępny zarówno w zastrzykach, jak i – od 2026 r. – w tabletkach obecnych na polskim rynku.

Nie oznacza to jednak, że każdy preparat zawierający tę samą substancję można stosować zamiennie albo że osoba bez wskazań powinna sięgać po lek tylko po to, aby szybciej schudnąć.

Zamiast pytać, „który lek na cukrzycę odchudza najbardziej?”, warto najpierw ustalić, czy istnieje wskazanie do farmakoterapii nadmiernej masy ciała i jaki sposób leczenia najlepiej odpowiada konkretnemu stanowi zdrowia.

Czy każdy lek na cukrzycę pomaga schudnąć?

Nie. Leki przeciwcukrzycowe różnią się wpływem na masę ciała. GLP-1 i GIP/GLP-1 mogą prowadzić do wyraźnej redukcji, flozyny i metformina zwykle do mniejszej, inhibitory DPP-4 są najczęściej neutralne, a insulina i pochodne sulfonylomocznika mogą zwiększać masę ciała. 

Czy semaglutyd można stosować bez cukrzycy?

Tak, jeśli stosowany jest produkt zarejestrowany do leczenia choroby otyłościowej lub kontroli masy ciała i pacjent spełnia kryteria terapii. Sam brak cukrzycy nie wyklucza wskazania do leczenia.

Czy GLP-1 jest dostępny w tabletkach?

Tak. W Polsce dostępny jest doustny semaglutyd zarówno w produktach stosowanych w cukrzycy typu 2, jak i w odrębnej postaci przeznaczonej do kontroli masy ciała u odpowiednio zakwalifikowanych dorosłych. 

Czy pojawią się kolejne tabletki GLP-1?

Prawdopodobnie tak. W październiku 2026 r. CHMP wydał pozytywną opinię dla doustnego agonisty GLP-1 – orforglipronu – przeznaczonego do leczenia cukrzycy typu 2 i kontroli masy ciała. Na początku listopada 2026 r. oczekuje on jeszcze na finalną decyzję Komisji Europejskiej. 

Czy metformina jest lekiem na odchudzanie?

Nie. Może być neutralna dla masy ciała albo prowadzić do niewielkiej redukcji, ale nie jest lekiem zarejestrowanym do leczenia otyłości.

Czy osoba z prawidłową masą ciała może stosować GLP-1 tylko po to, aby szybciej schudnąć?

Stosowanie leku bez wskazania medycznego naraża na działania niepożądane bez uzasadnionej korzyści terapeutycznej. Leki do kontroli masy ciała mają określone kryteria stosowania.

Czy GLP-1 powoduje hipoglikemię?

Stosowany samodzielnie wiąże się z relatywnie małym ryzykiem hipoglikemii. Ryzyko rośnie przede wszystkim przy jednoczesnym stosowaniu insuliny lub pochodnych sulfonylomocznika.

Czy po GLP-1 można ponownie przytyć?

Tak. Po zakończeniu terapii u części osób powraca większy apetyt i dochodzi do ponownego wzrostu masy ciała. Dlatego leczenie choroby otyłościowej wymaga długoterminowego planu.

Czy przy GLP-1 trzeba zmienić dietę?

Warto zadbać o jakość żywienia, odpowiednią podaż białka, płynów i innych składników odżywczych. Przy małym apetycie szczególnie ważne jest, aby niewielkie porcje były odżywcze.

• Orłowski, W., Merkisz, K., Zdun, S., Walczak, K., Walczak, P., Nemeczek, S., i inni. (2023). GLP-1 agonists in treatment of obesity. Journal of Education, Health and Sport, 13(2), 229-234.
• Pasek, I., Wiska, L., Kopytko, P., & Banach, B. (2021). Leczenie otyłości u pacjentów z cukrzycą typu 2. Farm Pol, 77(7), 442-450.
• Pedrosa, M. R., Franco, D. R., Gieremek, H. W., Vidal, C. M., Bronzeri, F., de Cassia Rocha, A., et al. (2022). GLP-1 Agonist to Treat Obesity and Prevent Cardiovascular Disease: What Have We Achieved so Far?. Current Atherosclerosis Reports, 24(11), 867-884.
• Charakterystyka produktu leczniczego Ozempic (ulotka): https://leki.urpl.gov.pl/files/49_Ozempic.pdf (data dostępu: 21.02.2023)
• Charakterystyka produktu leczniczego Rybelsus (ulotka): https://www.ema.europa.eu/en/documents/product-information/rybelsus-epar-product-information_pl.pdf (data dostępu: 21.02.2023)
• https://mgr.farm/aktualnosci/semaglutyd-przelomem-w-leczeniu-otylosci-spadki-masy-ciala-moga-byc-dwucyfrowe/ (data dostępu: 21.02.2023)
• https://www.kardiologia-i-diabetologia.pl/artykul/ocena-efektow-leczenia-semaglutydem-opis-przypadku (data dostępu: 21.02.2023)
• https://www.mp.pl/pacjent/leki/lek/98082,Ozempic-roztwor-do-wstrzykiwan (data dostępu: 21.02.2023)
• https://www.mp.pl/pacjent/leki/lek/101828,Rybelsus-tabletki (data dostępu: 21.02.2023)