*Produkty na liście rezerwacji leków na receptę:
Przejdź do rezerwacji
Kleszcz

Borelioza. Jakie są przyczyny i objawy boeliozy? Jak ją leczyć? Jakie badania wykonać na boreliozę? Sprawdź!

Borelioza (choroba z Lyme) jest najbardziej znaaną zakaźna choroba odkleszczową. Charakterystycznym objawem boreliozy jest tzw. rumień wędrujący, występujący aż u 40-80% chorych.  Jakie są przyczyny i objawy boreliozy? Czy mogą wystąpić powikłania? Jak leczyć boreliozę? Czy jest uleczalna? 

Czym jest borelioza?

Borelioza (krętkowica kleszczowa, borelioza z Lyme, chorobą z Lyme) to zakaźna choroba odkleszczowa (ang. tick-borne diseases, TBD), w której najbardziej znanym i charakterystycznym objawem jest tzw. rumień wędrujący, występujący u 40-80% zakażonych.

Pozostałe objawy boreliozy są zwykle wielonarządowe, a choroba może przyjąć postaci takie jak:

  • postać skórna,
  • postać stawowa,
  • postać neurologiczna,
  • postać sercowa.

Pierwsze przypadki niespotykanego dotąd zapalenia stawów u nastolatków pokłutych przez kleszcze opisano w latach 70. ubiegłego wieku w amerykańskich miastach New Lyme i Old Lyme. Taka informacja w zestawieniu z nazwą patogennego czynnika (bakterie Borrelia burgdorferi) sprawiła, że nowo odkryta choroba została nazwana boreliozą z Lyme.

W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób, borelioza jest zakodowana jako ICD-10: A69.2, choroba z Lyme.

Jakie czynniki wywołują boreliozę? W jaki sposób dochodzi do zakażenia?  

Czynnikiem etiologicznym są krętki Borrelia burgdorferi sensu lato, wśród których wyróżniono 20 genogatunków.

Na terenie Europy choroby wywołują genogatunki:

  • Borrelia burgdorferi sensu stricto,
  • Borrelia garinii,
  • Borrelia afzelii,
  • Borrelia bissetii,
  • Borrelia spielmanii,
  • Borrelia valaesiana,
  • Borrelia lusitaniae,
  • Borrelia bavariensis,
  • Borrelia kurtenbachii.

Najwięcej nowych przypadków boreliozy rozpoznawanych jest w okresie od kwietnia do listopada, co jest ściśle powiązane z sezonową aktywnością kleszczy.

Do przeniesienia chorobotwórczych bakterii Borrelia na człowieka potrzebne są odpowiednie wektory, które stanowią kleszcze z rodzaju Ixodes:

  • Ixodes ricinus (Europa),
  • Ixodes scapularis (Ameryka Północna),
  • Ixodes persulcatus (Europa Wschodnia, Azja).

 

Dlaczego kleszcze przenoszą choroby?

 Kleszcze w swoim cyklu życiowym potrzebują wielu żywicieli, przez co stają się wektorem czynników chorobotwórczych przenoszonych z dzikiej zwierzyny na ludzi:

  • W trakcie żywienia się krwią zwierząt, kleszcze przenoszą na nie różne patogeny, co sprawia, że gryzonie oraz dzika zwierzyna (np. jelenie, sarny, dziki) stają się głównym rezerwuarem bakterii Borrelia w przyrodzie.
  • Chorobotwórcze krętki namnażają się w jelicie kleszczy, po czym przedostają się do ich ślinianek. Chorobotwórcze bakterie przekazywane są do organizmu człowieka wraz ze śliną podczas ukłucia przez zainfekowanego pajęczaka, co wywołuje szereg objawów klinicznych.
  1. Moskito Guard Chusteczki
    chusteczki nawilżane na komary
    Cena od 29,99 zł
  2. Feninatural Krem
    krem po ukąszeniu owadów
    Cena od 31,99 zł

Jakie są objawy boreliozy? Na jakie symptomy należy zwrócić uwagę?

Okres wylęgania boreliozy wynosi zwykle od 7 do 10 dni.

Przebieg zakażenia boreliozą przebiega w kilku fazach:

Stadium wczesne ograniczone:

  • W początkowej fazie zakażenia najbardziej charakterystyczny jest tzw. rumień wędrujący (ECM, erythema chronicum migrans), który występuje jako zaczerwieniona zmiana skórna o średnicy około 5 cm (dotyczy około 40-80% zakażonych).
  • U części pacjentów we wczesnym stadium choroby pojawia się ziarniniak limfocytowy skóry (limfocytoma boreliozowa), który jest zwykle umiejscowiony na płatku ucha, małżowinie usznej, brodawce sutkowej lub mosznie.

Stadium wczesne narządowe (rozsiane):

  • U chorego mogą wystąpić wtórne rumienie wędrujące oraz następujące objawy:
  • objawy grypopodobne,
  • osłabienie,
  • powiększenie węzłów chłonnych,
  • gorączka,
  • bóle mięśniowe,
  • sztywność karku.
  • Występujące objawy są związane z rozwojem określonej postaci choroby:
  • W przypadku boreliozy układu krążenia charakterystyczne są nieprawidłowości w pracy serca.
  • Postać stawowa boreliozy skorelowana jest z zapaleniem stawów i występowaniem obrzęków w obrębie kolan, łokci, bioder czy stawu skokowego.
  • W neuroboreliozie może wystąpić między innymi zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie nerwów czaszkowych z porażeniem nerwu twarzowego, zapalenie pojedynczych nerwów, zapalenie mózgu lub zapalenie rdzenia kręgowego. Pacjenci mogą skarżyć się na zaburzenia snu, pogorszenie pamięci oraz problemy z koncentracją.

Stadium późne:

  • Jest to etap choroby występujący nawet kilka lat po zakażeniu. Objawy mogą występować w różnych narządach i układach. Często obserwowana jest neuroborelioza lub przewlekłe zanikowe zapalenie skóry, w którym oprócz zmian skórnych (zasinienia, obrzęki), u chorego występuje ból, świąd i pieczenie, co może być spowodowane neuropatią obwodową.

Gdzie występuje borelioza? Czy borelioza jest rozpoznawana w Polsce?

Borelioza jest diagnozowana u pacjentów na terenie Europy, Ameryki Północnej oraz Azji.

Polska stanowi obszar endemicznego występowania boreliozy, przy czym najwięcej przypadków rozpoznawanych jest we wschodniej oraz północno-wschodniej części naszego kraju.

Każdy przypadek boreliozy w Polsce musi być zgłoszony i uwzględniony w raporcie dotyczącym zachorowania na wybrane choroby zakaźne. Na podstawie opublikowanych dokumentów wiadomo, że w Polsce w 2022 roku na boreliozę zachorowało 16711 pacjentów, podczas gdy rok wcześniej (2021) chorobę odnotowano łącznie u 12093 osób.

Aktualnie w okresie od 1 stycznia do 31 lipca 2023 zgłoszono już 11504 przypadki boreliozy, co jest wynikiem prawie dwukrotnie wyższym w porównaniu do tego samego okresu w roku poprzednim (tj. od 1.01 do 31.07. 2022), kiedy to chorobę odnotowano u 6869 pacjentów.

Borelioza stała się poważnym problemem zdrowia publicznego. Uważana jest za chorobę zawodową w grupie rolników oraz wśród pracowników leśnictwa i łowiectwa.

Każdego roku statystyki dotyczące liczby przypadków tej choroby w naszym kraju stają się coraz bardziej niepokojące, dlatego tak ważne jest rozpowszechnianie wiedzy oraz informowanie o odpowiednich działaniach profilaktycznych..

Co zrobić jeśli zauważymy kleszcza? Czy każdy kleszcz przenosi choroby?

W przypadku ukłucia przez kleszcza trudno stwierdzić, czy zaatakował nas zainfekowany osobnik. Nie wszystkie kleszcze są nosicielami krętków Borrelia, ale jednocześnie nie można wykluczyć, że dany pajęczak jest wolny od innych bakterii i wirusów.

Kleszcze przenoszą nie tylko czynniki wywołujące boreliozę, ale mogą powodować także inne choroby odkleszczowe, takie jak:

  • kleszczowe zapalenie mózgu (KZM),
  • babeszjoza,
  • ludzka anaplazmoza granulocytarna (HGA),
  • ludzka erlichioza monocytarna (HGE),
  • gorączka Q (kozia grypa),
  • tularemia (dżuma gryzoni).

Wiadomo, że ryzyko zakażenia bakterią Borrelia zwiększa się wraz z czasem żerowania kleszcza (zwykle 24-48 h). Dlatego jeśli zauważymy na ciele tego krwiopijnego pasożyta, należy jak najszybciej go usunąć.

W tym celu można wykorzystać specjalny przyrząd (tzw. kleszczołapkę) lub pęsetę, która ułatwi chwycenie osobnika przy samej skórze. Ważne, by kleszcz został usunięty w całości, natomiast miejsce ukłucia należy zdezynfekować.

Przed usunięciem kleszcza nie wolno smarować go tłuszczem lub wyciskać, gdyż zwiększa to ryzyko przeniesienia chorobotwórczych czynników z pasożyta do organizmu człowieka.

Po usunięciu kleszcza można przekazać go do laboratorium w celu wykrycia w nim materiału genetycznego bakterii Borrelia (metoda PCR), jednak nie jest to standardowa procedura służąca do rozpoznania boreliozy.

Jak rozpoznać boreliozę? Jakie należy wykonać badania? Jakie są narzędzia diagnostyczne? 

Rozpoznanie boreliozy powinno opierać się na wywiadzie z pacjentem (historia ukłucia przez kleszcze) oraz objawach klinicznych.

U pacjenta należy wykonać dwuetapową diagnostykę opartą na badaniach serologicznych:

  • oznaczenie swoistych przeciwciał klasy IgM w surowicy metodą ELISA,
  • potwierdzenie uzyskanego wyniku metodą Western blot.

Dodatkowo można zlecić badanie płynu mózgowo-rdzeniowego lub płynu stawowego metodą PCR.

Jak leczyć boreliozę? Czy można ją wyleczyć?

W leczeniu boreliozy stosowana jest antybiotykoterapia. Kuracja trwa zwykle od 10 do 21 dni, a w niektórych przypadkach nawet dłużej  (do 30 dni).

Pacjentom może być podana między innymi:

  • doksycyklina,
  • amoksycylina,
  • cefuroksym (aksetyl cefuroksymu),
  • antybiotyki drugiego rzutu, do których zaliczamy klarytromycynę, azytromycynę oraz erytromycynę.

U części pacjentów stosowane jest także leczenie objawowe, polegające na podawaniu leków przeciwgorączkowych lub przeciwzapalnych. 

Przechorowanie boreliozy nie powoduje trwałej odporności. Możliwa jest ponowne zakażenie krętkami Borrelia.

Borelioza a ciąża. Jakie jest ryzyko wystąpienia powikłań u matki i dziecka?

Niestety dane dotyczące bezpieczeństwa płodów i kobiet ciężarnych w aspekcie zachorowania na boreliozę są sprzeczne.

Dotychczas nie wykazano jednoznacznie, by zakażenie krętkami Borrelia u ciężarnej kobiety wpływało na poważniejszy przebieg choroby lub wywarło negatywne skutki na rozwój płodu. Nie potwierdzono też występowania zespołu boreliozy wrodzonej ani niepokojących następstw po zajściu w ciążę przez kobietę chorującą wcześniej na boreliozę, ale wiadomo, że dane te wymagają dalszych analiz.

Wiadomo, że istnieje potencjalna możliwość transmisji krętków Borrelia drogą wertykalną, dlatego należy rozważyć występowanie konsekwencji w postaci:

  • przedwczesnego porodu,
  • poronienia i urodzenia martwego dziecka,
  • wystąpienie wad wrodzonych u dziecka (w obrębie układu nerwowego, moczowego i krążenia).

Warto pamiętać, że w przypadku konieczności wprowadzenia antybiotykoterapii u chorujących ciężarnych kobiet, lekiem z wyboru jest amoksycylina i penicylina, natomiast nie zaleca się stosowania doksycykliny.

Czy jest szczepionka na boreliozę? Czy można się zaszczepić?

Niestety dotychczas nie powstał preparat chroniący przed boreliozą, zatem nie ma możliwości by zaszczepić się przed tą niebezpieczną chorobą.

Choć często słyszymy o "szczepionce na kleszcze", należy pamiętać, że określenie to dotyczy preparatu chroniącego jedynie przed ciężkim zachorowaniem na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Podanie takiej szczepionki nie zapewnia ochrony na pozostałe choroby odkleszczowe.

Działanie profilaktyczne w przypadku boreliozy obejmuje przede wszystkim odpowiednią ochronę przeciwkleszczową, która oparta jest na stosowaniu repelentów, wyborze odpowiedniego ubioru oraz dokładnym oglądaniu ciała po każdorazowym wyjściu do lasu lub na tereny trawiaste.

Bibliografia

  • Dziki, L., & Sikora, A. (2022). Borelioza u kobiet ciężarnych-aktualny stan wiedzy. Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu, 28(1), 1-7.
  • Inglot, M. (2019). Borelioza w ciąży–fakty i mity. Wybrane aspekty opieki pielęgniarskiej i położniczej w różnych specjalnościach medycyny, tom 7, 193-195.
  • Kmieciak, W., Ciszewski, M., & Szewczyk, E. M. (2016). Choroby odkleszczowe w Polsce–występowanie i trudności diagnostyczne. Medycyna Pracy, 67(1), 73-87.
  • Pancewicz, S. A. (2014). Borelioza z Lyme–zasady rozpoznawania i leczenia. Pediatria i Medycyna Rodzinna, 10(2), 163-173.
  • Płusa, T. (2018). Current risk of Borrelia burgdorferi infection. Lekarz POZ, 4(3), 227-237.
  • Smoleńska, Z., Matyjasek, A., & Zdrojewski, Z. (2016). Borelioza—najnowsze rekomendacje w diagnostyce i leczeniu. In Rheumatology Forum (Vol. 2, No. 2, pp. 58-64).
  • Raport pt. Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 31 lipca 2023 r. oraz w porównywalnym okresie 2022 r. opracowany przez Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH - PIB, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic GIS. Link: http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2023/INF_23_07B.pdf (data dostępu: 13.08.2023)
  • Raport pt. Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w Polsce od 1 stycznia do 31 grudnia 2022 r. oraz w porównywalnym okresie 2021 r. opracowany przez Zakład Epidemiologii Chorób Zakaźnych i Nadzoru NIZP PZH - PIB, Departament Przeciwepidemiczny i Ochrony Sanitarnej Granic GIS. Link: http://wwwold.pzh.gov.pl/oldpage/epimeld/2022/INF_22_12B.pdf (data dostępu: 13.08.2023)
  • Raport w sprawie zalecanych technologii medycznych, działań przeprowadzanych w ramach programów polityki zdrowotnej oraz warunków realizacji tych programów (art. 48aa ust. 1 Ustawy). Profilaktyka chorób odkleszczowych (borelioza). Link: https://bipold.aotm.gov.pl/assets/files/ppz/2020/RPT/2%20BIP%20RAPORT_zalec_techn_art_48aa_choroby_odkleszczowe_borelioza.pdf (data dostępu: 13.08.2023)
  • https://epibaza.pzh.gov.pl/story/borelioza-z-lyme-informacje-og%C3%B3lne (data dostępu: 13.08.2023)
  • https://www.termedia.pl/wartowiedziec/Wieksza-liczba-zakazen-borelioza-najnowsze-dane-PZH,49152.html (data dostępu: 14.08.2023)
  • https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/zakazenia-bakteryjne/158905,borelioza-zlyme (data dostępu: 14.08.2023)
Udostępnij:

Autor Ewa Fiedorowicz Zobacz profil
Doktor nauk biologicznych w specjalności biochemia, biolog molekularny, aktywny nauczyciel akademicki i promotorka wielu prac dyplomowych, popularyzatorka nauki. Autorka i współautorka licznych prac naukowych publikowanych w międzynarodowych czasopismach. Przedmiotem jej zainteresowań są zagadnienia z zakresu biochemii medycznej, w tym nadwrażliwości pokarmowej. Pasjonatka wykorzystywania technik immunoenzymatycznych i hodowli komórek in vitro w badaniach naukowych.
Następna porada
Endometrioza. Co stosować na endometriozę? Jakie suplementy przyjmować chorując na endometriozę? Sprawdź! Czytaj więcej