Badania i diagnostyka

Badania pomagają ocenić stan zdrowia, wykrywać nieprawidłowości przed pojawieniem się wyraźnych objawów oraz ustalać przyczynę zgłaszanych dolegliwości. Mogą być wykonywane profilaktycznie, w ramach diagnostyki konkretnego problemu, przed rozpoczęciem leczenia albo w celu monitorowania jego skuteczności.

W kategorii Badania i diagnostyka znajdują się rzetelne informacje o badaniach laboratoryjnych, obrazowych, przesiewowych i domowych testach diagnostycznych. Wyjaśniamy, kiedy można rozważyć wykonanie określonego badania, jak się do niego przygotować oraz dlaczego wyniku nie należy interpretować bez uwzględnienia objawów, wieku, chorób współistniejących i przyjmowanych leków.

Niektóre choroby przez długi czas mogą nie powodować zauważalnych dolegliwości. Regularne badania profilaktyczne pomagają wcześniej wykrywać zaburzenia gospodarki cukrowej, nieprawidłowości dotyczące układu krążenia, niedobory, choroby wątroby, nerek czy tarczycy.

Zakres badań powinien być dopasowany do wieku, płci, historii rodzinnej, stylu życia i indywidualnych czynników ryzyka. Inne zalecenia dotyczą dzieci, młodych dorosłych, kobiet w ciąży, osób po 40. roku życia oraz seniorów.

W poradnikach omawiamy między innymi:

• podstawowe badania krwi i moczu;
• badania profilaktyczne kobiet i mężczyzn;
• badania wykonywane w ciąży;
• diagnostykę niedoborów;
• testy przesiewowe w kierunku infekcji;
• badania związane z chorobami przewlekłymi;
• profilaktykę dostosowaną do wieku.

Profilaktyczne wykonywanie dużej liczby przypadkowych badań nie zawsze przynosi dodatkowe korzyści. Zakres diagnostyki najlepiej ustalić z lekarzem na podstawie wywiadu i rzeczywistego ryzyka.

Badania laboratoryjne mogą dostarczać informacji o funkcjonowaniu poszczególnych narządów i układów, gospodarce hormonalnej, metabolizmie, stanie zapalnym, odporności oraz możliwych zakażeniach.

Do najczęściej wykonywanych należą:

• morfologia krwi;
• glukoza i hemoglobina glikowana;
• lipidogram;
• próby wątrobowe;
• kreatynina i parametry pracy nerek;
• TSH i inne badania hormonalne;
• ferrytyna, żelazo i witaminy;
• CRP i OB;
• badanie ogólne moczu;
• testy w kierunku infekcji.

Pojedynczy wynik poza zakresem referencyjnym nie zawsze oznacza chorobę. Zakresy mogą różnić się między laboratoriami, a na rezultat wpływają między innymi pora pobrania, posiłek, aktywność fizyczna, stres, ciąża, przyjmowane leki i sposób przygotowania do badania.

Sposób przygotowania zależy od rodzaju badania. Nie każde pobranie krwi wymaga pozostawania na czczo, ale w niektórych przypadkach posiłek, kawa, alkohol, intensywny trening albo przyjęcie leku mogą wpłynąć na wynik.

Przed badaniem warto sprawdzić:

• czy należy być na czczo;
• o jakiej porze wykonać pobranie;
• czy można przyjąć codzienne leki;
• jak długo unikać wysiłku lub alkoholu;
• w jaki sposób pobrać mocz, kał albo inny materiał;
• czy badanie powinno zostać wykonane w określonym dniu cyklu;
• jak przechowywać i dostarczyć próbkę.

Nie należy samodzielnie odstawiać leków przed badaniem. Wątpliwości trzeba skonsultować z lekarzem, laboratorium lub osobą zlecającą diagnostykę.

Diagnostyka nie ogranicza się do badań krwi i moczu. W zależności od objawów lekarz może zlecić badania obrazowe lub czynnościowe, które pozwalają ocenić budowę narządów, przepływ krwi albo sposób ich działania.

Należą do nich między innymi:

• ultrasonografia;
• RTG;
• tomografia komputerowa;
• rezonans magnetyczny;
• mammografia;
• densytometria;
• elektrokardiografia;
• Holter EKG i ciśnieniowy;
• spirometria;
• endoskopia.

Każde z tych badań ma inne zastosowanie i ograniczenia. Nie wszystkie wymagają skierowania, ale decyzja o ich wykonaniu powinna wynikać z konkretnego problemu diagnostycznego, a nie wyłącznie z chęci „sprawdzenia wszystkiego”.

Niektóre badania można wykonać samodzielnie, korzystając z testu dostępnego w aptece. Dotyczy to między innymi testów ciążowych, owulacyjnych, badań w kierunku wybranych infekcji, testów menopauzalnych czy niektórych autotestów przesiewowych.

Domowy test może być pomocnym pierwszym etapem diagnostyki, ale ma określone ograniczenia. Przed użyciem należy sprawdzić:

• co dokładnie wykrywa;
• kiedy można go wykonać;
• jaki materiał jest potrzebny;
• jak długo należy czekać na wynik;
• co oznacza wynik ujemny, dodatni, reaktywny lub nieważny;
• czy rezultat wymaga potwierdzenia w laboratorium lub konsultacji.

Wynik testu wykonanego zbyt wcześnie może być niemiarodajny. Z kolei wynik dodatni lub reaktywny często nie stanowi ostatecznego rozpoznania i wymaga dalszej diagnostyki.

Wynik powinien być oceniany w odniesieniu do:

• zgłaszanych objawów;
• czasu ich trwania;
• wieku i płci;
• chorób przewlekłych;
• stosowanych leków i suplementów;
• wcześniejszych rezultatów;
• zakresów referencyjnych danego laboratorium;
• pozostałych badań.

Zakres referencyjny nie zawsze oznacza granicę między zdrowiem a chorobą. Wynik mieszczący się w normie może wymagać dalszej oceny, jeśli występują niepokojące objawy. Z kolei niewielkie odchylenie nie musi oznaczać poważnego problemu zdrowotnego.

Nie należy samodzielnie rozpoczynać leczenia, suplementacji ani zmieniać dawkowania leków wyłącznie na podstawie pojedynczego parametru.

Pilnego kontaktu z lekarzem mogą wymagać między innymi:

• znaczne odchylenia wyników wskazane przez laboratorium jako krytyczne;
• wynik reaktywny testu w kierunku poważnego zakażenia;
• bardzo wysokie lub niskie stężenie glukozy;
• nasilona niedokrwistość;
• nieprawidłowości połączone z dusznością, bólem w klatce piersiowej lub omdleniem;
• dodatni test ciążowy z silnym bólem brzucha albo krwawieniem;
• gwałtowne pogorszenie samopoczucia połączone z nieprawidłowym wynikiem;
• podejrzenie zatrucia albo ostrego uszkodzenia narządu.

W przypadku bezpośredniego zagrożenia zdrowia lub życia należy zadzwonić pod numer 112 albo 999.

Materiały w kategorii Badania i diagnostyka pomagają zrozumieć cel badań, przygotować się do pobrania lub wizyty oraz uporządkować informacje widoczne na wyniku. Podpowiadają także, kiedy badanie może być wykonane profilaktycznie, a kiedy potrzebna jest konsultacja i szersza diagnostyka.

Treści mają charakter informacyjno-edukacyjny. Nie zastępują badania lekarskiego, indywidualnej interpretacji wyników ani rozpoznania postawionego przez specjalistę.